Czy da się bezpiecznie ograniczyć leki przeciwdepresyjne u osób z demencją w domach opieki

Streszczenie badania prostym językiem

O co chodzi w tym badaniu

Starsze osoby z demencją mieszkające w domach opieki bardzo często dostają leki przeciwdepresyjne. Tymczasem dowody na to, że w tej grupie rzeczywiście pomagają, są ograniczone, a ryzyko działań niepożądanych – na przykład upadków czy problemów z sercem – jest wysokie. Dodatkowym kłopotem jest to, że objawy depresji trudno odróżnić od zaburzeń zachowania i nastroju, które towarzyszą samej demencji.

Odstawianie lub zmniejszanie dawek leków, które przestały być potrzebne, nazywa się deprescripcją. Choć uważa się je za stosunkowo bezpieczne, w praktyce podejmuje się je rzadko – lekarze, personel i rodziny obawiają się zmian w lekach przyjmowanych od lat. Autorzy z Danii chcieli sprawdzić, czy specjalny program wsparcia dla lekarzy opiekujących się domami opieki pomoże częściej ograniczać te leki.

Jak przeprowadzono badanie

Było to badanie z losowym przydziałem, w którym losowano nie pojedynczych pacjentów, lecz całe praktyki lekarzy rodzinnych pełniących funkcję lekarzy domów opieki w regionie stołecznym Danii. Uczestnikami były osoby w wieku co najmniej 72 lat, z rozpoznaną lub podejrzewaną demencją, przyjmujące co najmniej jeden lek przeciwdepresyjny. Do analizy włączono 128 osób: 62 w grupie z programem i 66 w grupie kontrolnej. Mediana wieku wynosiła około 85–87 lat, większość stanowiły kobiety, a uczestnicy przyjmowali średnio dziewięć różnych leków.

Program składał się z trzech części: szkolenia w domu opieki opartego na przykładach pacjentów, narzędzia do przemyśleń dla personelu przed wizytą lekarza oraz narzędzia do rozmowy podczas uporządkowanej wizyty, w której uczestniczyli lekarz, personel, pacjent i bliscy. Grupa kontrolna otrzymała tzw. wzmocnioną zwykłą opiekę – również krótki kurs i formularz oceny objawów. Głównym wynikiem było to, czy po około roku łączna dawka leków przeciwdepresyjnych została w ogóle zmniejszona.

Co wykazało

Leki przeciwdepresyjne ograniczono u 17 osób (27%) w grupie z programem i u 10 osób (15%) w grupie kontrolnej. Szansa na ograniczenie leków była więc w grupie z programem około dwukrotnie większa, ale przedział niepewności wyniku był bardzo szeroki i obejmował brak efektu – różnica nie była istotna statystycznie. Autorzy uczciwie piszą, że program nie okazał się skuteczny, choć widać tendencję w jego kierunku.

Do końca badania zmarło 46 osób, w podobnym odsetku w obu grupach (35% i 36%), co w tak starszej i schorowanej grupie nie jest zaskoczeniem. Nie stwierdzono istotnych różnic w liczbie hospitalizacji, upadków ani w zmianach innych leków psychotropowych. Jedynym wyjątkiem były leki stosowane w otępieniu, które w grupie z programem ograniczano częściej. Dane o objawach zachowania były bardzo niekompletne, dlatego nie da się z nich wyciągnąć pewnych wniosków.

Co to oznacza dla pacjenta

Jeśli twój bliski z demencją mieszka w domu opieki i od lat przyjmuje lek przeciwdepresyjny, warto co jakiś czas zapytać lekarza, czy ten lek jest nadal potrzebny. To badanie pokazuje, że takie przeglądy leków są możliwe i że w wielu przypadkach lek udaje się ograniczyć, ale nie dowodzi, że konkretny program szkoleniowy wyraźnie to ułatwia.

Nie należy samodzielnie odstawiać ani zmieniać dawek leków przeciwdepresyjnych – nagłe przerwanie leczenia może wywołać nieprzyjemne objawy. Decyzję zawsze podejmuje lekarz, najlepiej wspólnie z personelem opiekującym się chorym i rodziną.

Ograniczenia badania

Badanie okazało się za małe – nie udało się zrekrutować zaplanowanej liczby lekarzy i pacjentów, a część praktyk wycofała się, prawdopodobnie m.in. z powodu obciążenia po pandemii COVID-19. Ani lekarze, ani badacze nie wiedzieli o przydziale w sposób ukryty, bo przy takim programie nie da się tego zrobić. Z powodu braków danych zmieniono moment oceny głównego wyniku względem pierwotnego planu. Grupy różniły się też odsetkiem osób z potwierdzonym rozpoznaniem demencji (45% wobec 73%), co mogło wpłynąć na wyniki. Wyniki dotyczą duńskiego systemu opieki. Autorzy zadeklarowali brak konfliktu interesów.

Najważniejsze w skrócie

U mieszkańców domów opieki z demencją program wsparcia dla lekarzy wiązał się z częstszym ograniczaniem leków przeciwdepresyjnych, ale różnica nie była statystycznie pewna, a badanie było zbyt małe, by to rozstrzygnąć. Nie zaobserwowano zwiększenia śmiertelności ani hospitalizacji. Potrzebne są większe badania.