Badania laboratoryjne w Szczecinie

Czym są badania laboratoryjne i po co je robić

Badania laboratoryjne to analiza próbek pobranych od pacjenta: najczęściej krwi i moczu, rzadziej kału, śliny, wymazu czy nasienia. W laboratorium specjalne aparaty mierzą stężenie różnych substancji, liczą komórki albo szukają drobnoustrojów. Wynik z laboratorium pokazuje stan organizmu w chwili pobrania – trochę jak zdjęcie, a nie film.

Badania laboratoryjne robi się z kilku powodów. Pierwszy to profilaktyka, czyli szukanie chorób, zanim dadzą objawy – na przykład podwyższonego cukru, cholesterolu albo krwi utajonej w kale. Drugi to diagnostyka, gdy pojawiają się dolegliwości i lekarz chce sprawdzić ich przyczynę. Trzeci to kontrola leczenia: osoby z cukrzycą, chorobami tarczycy, nerek czy przyjmujące niektóre leki regularnie powtarzają te same oznaczenia, aby lekarz mógł dobrać terapię.

Warto pamiętać, że więcej badań nie zawsze znaczy lepiej. Każde badanie laboratoryjne ma swoje ograniczenia, a robienie dziesiątek oznaczeń bez powodu zwiększa szansę na przypadkowy wynik poza normą, który niepotrzebnie niepokoi. Najlepiej, gdy zakres badań laboratoryjnych wynika z wieku, objawów i chorób w rodzinie, a dobiera go lekarz.

Jak przygotować się do badania krwi

Przygotowanie do badań laboratoryjnych ma duży wpływ na wynik. Wiele parametrów zmienia się po posiłku, w ciągu dnia, po wysiłku czy po alkoholu, a zakresy referencyjne laboratoria ustalają dla osób przygotowanych w standardowy sposób. Dlatego warto trzymać się kilku prostych zasad, nawet jeśli wydają się drobiazgowe.

Większość badań krwi wykonuje się rano, na czczo. Oznacza to zwykle 8–12 godzin bez jedzenia, najczęściej po lekkiej kolacji dzień wcześniej. Na czczo bezwzględnie trzeba oznaczać stężenie glukozy we krwi i insulinę, a do oceny triglicerydów także zaleca się przerwę w jedzeniu. Sam profil lipidowy coraz częściej można wykonać bez głodzenia się, ale tylko wtedy, gdy lekarz tak zdecyduje. Morfologia czy TSH nie wymagają ścisłego postu, jednak poranne pobranie na czczo ułatwia porównywanie kolejnych wyników.

• Woda: przed badaniem możesz, a nawet powinieneś wypić szklankę niegazowanej wody bez dodatków. Dobre nawodnienie ułatwia pobranie. Kawa, herbata, soki i słodzone napoje mogą zmienić wynik.
• Pora dnia: najlepiej między 7 a 10 rano. Niektóre hormony, na przykład kortyzol, prolaktyna i testosteron, mają wyraźny rytm dobowy, więc pora pobrania jest dla nich szczególnie ważna.
• Leki: zwykle przyjmuje się je normalnie, ale zapytaj lekarza, czy poranną dawkę wziąć przed czy po pobraniu. Dotyczy to m.in. leków na tarczycę, które najczęściej przyjmuje się dopiero po badaniu TSH i FT4. Nie odstawiaj leków na własną rękę.
• Suplementy i biotyna: biotyna, czyli witamina B7, zawarta w wielu preparatach na włosy i paznokcie, w większych ilościach zaburza wiele badań laboratoryjnych, m.in. oznaczenia hormonów tarczycy i troponiny. Powiedz o niej lekarzowi i personelowi laboratorium; często zaleca się przerwę przed badaniem, ale jej długość ustala lekarz.
• Wysiłek: dzień lub dwa przed pobraniem unikaj intensywnego treningu. Ciężki wysiłek podnosi m.in. CK, AST, kreatyninę i liczbę leukocytów, więc wynik z laboratorium może wyglądać niepokojąco bez powodu.
• Alkohol: nie pij go co najmniej dobę, a lepiej 2–3 dni przed badaniem. Alkohol wpływa na enzymy wątrobowe, triglicerydy, kwas moczowy i glukozę.
• Papierosy i stres: nie pal rano przed pobraniem. Po przyjściu do punktu odpocznij kilka minut na siedząco – pośpiech i zdenerwowanie też mają znaczenie.

Jak wygląda pobranie krwi w punkcie pobrań

Przy większości badań laboratoryjnych krew pobiera się z żyły w zgięciu łokcia. Pielęgniarka lub diagnosta zakłada opaskę uciskową, dezynfekuje skórę i wkłuwa się igłą, a krew spływa do kilku probówek z kolorowymi korkami – każdy kolor mówi laboratorium, jaki dodatek zawiera probówka i do jakich badań służy. Cała procedura trwa kilka minut. Po pobraniu przez kilka minut uciskaj miejsce wkłucia, nie zginając ręki, wtedy łatwiej uniknąć siniaka.

Jeśli źle znosisz widok krwi albo kiedyś zemdlałeś przy pobraniu, powiedz o tym od razu – pobranie można wykonać w pozycji leżącej. Po badaniu dobrze jest zjeść coś i napić się, zwłaszcza gdy było się na czczo. U małych dzieci niektóre badania krwi wykonuje się z palca lub z pięty, a próbki od wszystkich pacjentów trafiają potem do laboratorium w odpowiednich warunkach i temperaturze.

Badania moczu – jak prawidłowo pobrać próbkę

Wynik, który otrzymasz z laboratorium, zależy w dużej mierze od tego, jak pobrałeś mocz. Błędy przy pobraniu są najczęstszą przyczyną nieprawidłowych wyników tego badania laboratoryjnego, na przykład bakterii lub leukocytów w moczu, które w rzeczywistości pochodzą ze skóry, a nie z pęcherza. Badania moczu są proste, ale wymagają odrobiny staranności.

Do badania ogólnego moczu najlepiej nadaje się pierwsza poranna porcja, bo jest najbardziej zagęszczona po nocy. Pojemniki kupione w aptece lub otrzymane w laboratorium są jałowe – nie używaj słoiczków po jedzeniu. Przed oddaniem moczu umyj okolice cewki moczowej wodą, bez mocnych środków dezynfekujących, i wysusz je.

• Oddaj pierwszą część moczu do toalety, środkową porcję do pojemnika, a resztę znów do toalety – to tak zwany środkowy strumień.
• Wystarczy zwykle kilkanaście do kilkudziesięciu mililitrów, najczęściej do zaznaczonej kreski na pojemniku.
• Zakręć pojemnik, podpisz go i dostarcz do laboratorium lub punktu pobrań jak najszybciej, najlepiej w ciągu 2 godzin. Jeśli to niemożliwe, przechowuj go w lodówce, ale nie zamrażaj.
• Kobiety nie powinny oddawać moczu do badania w czasie miesiączki ani tuż przed nią lub tuż po niej, bo krew zafałszowuje wynik.
• Do posiewu moczu z antybiogramem używa się wyłącznie jałowego pojemnika, a próbkę oddaje się najlepiej przed rozpoczęciem antybiotyku.

Dobowa zbiórka moczu, badania kału i wymazy

Niektóre badania moczu wymagają zebrania całego moczu z 24 godzin. Przy dobowej zbiórce moczu pierwszą poranną porcję oddaje się do toalety i zapisuje godzinę, a potem przez całą dobę zbiera się mocz do dużego pojemnika, kończąc następnego dnia o tej samej godzinie. Pojemnik trzyma się w chłodnym miejscu. Do laboratorium oddaje się całość albo, jeśli tak poinstruowano, próbkę z zapisaną objętością.

Kał do badań laboratoryjnych pobiera się specjalną łopatką z kilku miejsc stolca do pojemnika z laboratorium lub apteki. Próbka nie może mieć kontaktu z moczem ani wodą z toalety. Przy badaniu na pasożyty często zaleca się oddanie trzech próbek w odstępach kilku dni, bo jaja pasożytów nie są wydalane codziennie. Test na krew utajoną w kale w nowoczesnej, immunochemicznej wersji nie wymaga specjalnej diety.

Wymazy, na przykład z gardła lub z pochwy, pobiera personel laboratorium albo lekarz. Przed wymazem z gardła nie je się, nie pije i nie myje zębów przez kilka godzin, a przed wymazem z pochwy przez dwa–trzy dni unika się leków dopochwowych i współżycia. Kluczowe jest pobranie przed rozpoczęciem antybiotyku, bo inaczej posiew może nie wykazać bakterii.

Jak czytać wynik badań laboratoryjnych

Na wydruku wyników badań laboratoryjnych przy każdym parametrze zobaczysz wynik, jednostkę i zakres referencyjny, czyli przedział wartości, w którym mieści się większość zdrowych osób. Ten zakres ustala każde laboratorium dla swojej metody i aparatury, dlatego wyniki z różnych laboratoriów trudno porównywać jeden do jednego. Zawsze kieruj się zakresem wydrukowanym obok twojego wyniku, a nie tabelą z internetu.

Wyniki poza zakresem są zwykle oznaczone literą H, od angielskiego high, czyli powyżej normy, albo L, czyli low, poniżej normy. Niektóre laboratoria zamiast liter stosują strzałki lub pogrubienie. Zwróć uwagę na jednostki: na przykład glukozę podaje się w mg/dl albo mmol/l, a liczby różnią się wtedy kilkunastokrotnie, choć oznaczają to samo.

Zakres referencyjny obejmuje zwykle 95% zdrowych ludzi. Oznacza to, że mniej więcej co dwudziesta zdrowa osoba ma wynik danego parametru nieco poza zakresem i nie świadczy to o chorobie. Przy dwudziestu oznaczeniach w jednym badaniu laboratoryjnym szansa, że któreś będzie lekko poza normą, jest więc całkiem duża.

Wynik graniczny, czyli tuż przy granicy zakresu, zwykle wymaga powtórzenia albo oceny w szerszym kontekście, a nie natychmiastowego leczenia. Lekarz bierze pod uwagę objawy, przyjmowane leki, wcześniejsze wyniki i to, jak duże jest odchylenie. Najwięcej mówi trend, czyli porównanie kilku wyników z tego samego laboratorium w czasie. Dlatego warto przechowywać wydruki albo korzystać z wyników online.

Badania laboratoryjne na NFZ – skierowanie i bezpłatny program profilaktyczny

Na NFZ badania laboratoryjne wykonuje się na podstawie skierowania od lekarza, najczęściej od lekarza rodzinnego w przychodni POZ. Lekarz POZ może zlecić między innymi morfologię krwi, OB, glukozę, hemoglobinę glikowaną HbA1c, lipidogram, lipoproteinę (a), TSH, FT3 i FT4, enzymy wątrobowe, kreatyninę, elektrolity, żelazo, PSA, INR, badanie ogólne i posiew moczu oraz test na krew utajoną w kale. Próbki pobiera się wtedy zwykle w punkcie pobrań wskazanym przez przychodnię, a laboratorium, z którym przychodnia ma umowę, przesyła wyniki lekarzowi lub udostępnia je pacjentowi.

Lekarz specjalista w poradni na NFZ zleca badania laboratoryjne potrzebne do diagnostyki w swojej dziedzinie, na przykład endokrynolog przeciwciała tarczycowe, a reumatolog przeciwciała ANA. Skierowanie od specjalisty realizuje się zwykle w laboratorium wskazanym przez daną poradnię lub szpital.

Osoby dorosłe mogą też skorzystać z bezpłatnego programu profilaktycznego NFZ, który zastąpił wcześniejszy program Profilaktyka 40 PLUS. Wypełnia się w nim ankietę o zdrowiu, na przykład w Internetowym Koncie Pacjenta lub w przychodni, a zakres badań laboratoryjnych zależy od wieku, płci i odpowiedzi. Szczegóły i aktualne zasady najlepiej sprawdzić u swojego lekarza POZ lub w informacjach NFZ.

Badania prywatnie, bez skierowania, i pakiety badań

Większość badań laboratoryjnych można wykonać prywatnie, bez skierowania – wystarczy przyjść do punktu pobrań i powiedzieć, co chcesz oznaczyć, albo zamówić badanie na stronie laboratorium. To wygodne, gdy chcesz sprawdzić coś szybciej, wykonać badanie, którego nie zlecił lekarz, albo powtórzyć wynik przed wizytą. Pamiętaj jednak, że wynik i tak warto pokazać lekarzowi, bo sam wydruk bez interpretacji niewiele daje.

Laboratoria oferują też pakiety, czyli zestawy badań w jednej cenie. Rozsądnym punktem wyjścia dla zdrowego dorosłego jest podstawowy pakiet badań krwi i moczu: morfologia, glukoza, lipidogram, ALT, kreatynina, TSH i badanie ogólne moczu. Są także pakiety tematyczne, na przykład w kierunku anemii, pakiet tarczycowy czy badania przed planowaną ciążą. Przed zakupem sprawdź skład: niektóre zestawy zawierają oznaczenia o niewielkiej wartości, a pomijają te naprawdę potrzebne.

Jak wybrać laboratorium i punkt pobrań w Szczecinie

W Szczecinie działa wiele punktów pobrań należących do różnych laboratoriów – w przychodniach, przy szpitalach i jako samodzielne placówki w dzielnicach. Powyżej znajdziesz ich listę z adresami. Sam punkt pobrań zwykle tylko pobiera materiał, a próbki trafiają do laboratorium centralnego, gdzie wykonuje się właściwe badania laboratoryjne. Dla jakości wyniku ważne jest, by laboratorium miało odpowiednie certyfikaty i prowadziło kontrolę jakości, co w Polsce nadzoruje Krajowa Izba Diagnostów Laboratoryjnych.

• Godziny pobrań: większość punktów pobiera krew rano, często od 7, a niektóre tylko do południa. Sprawdź godziny przed wyjściem, zwłaszcza w soboty.
• Wyniki online: wiele laboratoriów udostępnia wyniki w internecie lub w aplikacji, z kodem z potwierdzenia. To wygodne i pozwala śledzić zmiany w czasie.
• Czas oczekiwania: proste badania krwi są zwykle gotowe tego samego lub następnego dnia, posiewy po 2–5 dniach, a badania genetyczne i specjalistyczne nawet po kilku tygodniach, bo niektóre laboratoria wysyłają próbki dalej.
• Pobranie w domu: część laboratoriów oferuje dojazd do pacjenta, co przydaje się seniorom i osobom z niepełnosprawnością. Zwykle jest to usługa płatna.
• Dzieci: dobrze wybrać punkt, w którym personel ma doświadczenie w pobraniach u najmłodszych, a jeśli to możliwe – osobne pomieszczenie lub godziny dla dzieci.
• Dostępność: sprawdź, czy punkt jest dostępny bez schodów, czy obsługuje skierowania na NFZ i czy przyjmuje bez wcześniejszego zapisu.

Badania u dzieci, w ciąży i u seniorów

U dzieci badania laboratoryjne zleca się zwykle z konkretnego powodu, a nie rutynowo. Zakresy referencyjne dla dzieci różnią się od norm dla dorosłych i zmieniają się z wiekiem, dlatego laboratoria podają na wydruku normy dla danego wieku. Przed pobraniem warto spokojnie powiedzieć dziecku, czego się spodziewać, a w aptece można kupić krem znieczulający skórę, który nakłada się na godzinę przed pobraniem. Najczęstsze badania u dzieci to morfologia, badanie ogólne moczu, badanie kału na pasożyty oraz zestaw badań zalecanych u dzieci przy konkretnych dolegliwościach.

W ciąży badania laboratoryjne wykonuje się według harmonogramu z polskiego standardu opieki okołoporodowej. Obejmują one między innymi morfologię, grupę krwi, glukozę, badania moczu, test obciążenia glukozą między 24. a 28. tygodniem, badania w kierunku zakażeń i wymaz GBS pod koniec ciąży. Kobieta w ciąży ma do nich prawo bezpłatnie na NFZ – zleca je lekarz lub położna prowadząca ciążę. Pełny harmonogram opisujemy na stronie badania laboratoryjne w ciąży.

U seniorów regularne badania laboratoryjne pomagają kontrolować choroby przewlekłe i działanie leków. Szczególnie ważne są kreatynina z eGFR, elektrolity, glukoza, morfologia i witamina B12, której niedobór z wiekiem występuje częściej. U osób starszych zakresy niektórych wyników mogą być nieco inne niż u młodszych dorosłych, a o konieczności dalszej diagnostyki decyduje lekarz, biorąc pod uwagę ogólny stan zdrowia.

Jak często robić badania profilaktyczne – zalecenia według wieku

Nie ma jednego kalendarza badań laboratoryjnych dla wszystkich – zależy on od wieku, płci, chorób w rodzinie, stylu życia i przyjmowanych leków. Poniższe zasady to ogólny zarys oparty na polskich i europejskich zaleceniach. Twój lekarz może zalecić częstsze lub inne badania.

• Dorośli od około 20 roku życia: podstawowe badanie krwi, czyli morfologia, glukoza na czczo i badanie ogólne moczu co kilka lat, częściej przy objawach lub chorobach przewlekłych. Lipidogram co najmniej raz przed 40 rokiem życia, a lipoproteinę (a) – przynajmniej raz w życiu.
• Po 40 roku życia: glukoza na czczo co najmniej co 3 lata, a co roku u osób z nadwagą, nadciśnieniem lub cukrzycą w rodzinie. Lipidogram co kilka lat, częściej przy podwyższonym ryzyku sercowo-naczyniowym.
• Po 50 roku życia: badania przesiewowe w kierunku raka jelita grubego, np. kolonoskopia lub test FIT, zgodnie z zaleceniami lekarza. Mężczyźni mogą porozmawiać z lekarzem o oznaczeniu PSA.
• Osoby z cukrzycą: HbA1c zwykle co 3–6 miesięcy, a raz w roku kreatynina z eGFR, lipidogram i albumina w moczu.
• Osoby z chorobami tarczycy, nerek, wątroby lub przyjmujące leki wymagające kontroli: badania według ustaleń z lekarzem prowadzącym.
• Witamina D: rutynowe oznaczanie u wszystkich nie jest zalecane, ale badanie witaminy D ma sens u osób z grup ryzyka niedoboru, np. przy osteoporozie, chorobach jelit czy rzadkim przebywaniu na słońcu.

Kiedy wynik wymaga pilnej reakcji

Większość wyników badań laboratoryjnych poza zakresem nie jest groźna i wystarczy omówić ją z lekarzem w ciągu kilku dni lub tygodni. Są jednak sytuacje, w których nie warto czekać. Bardzo nieprawidłowe wartości, tak zwane wyniki krytyczne, laboratorium zwykle zgłasza bezpośrednio lekarzowi zlecającemu, ale jeśli robisz badania laboratoryjne prywatnie, możesz pierwszy zobaczyć niepokojący wynik.

Pilnie, tego samego dnia, skontaktuj się z lekarzem lub nocną i świąteczną opieką zdrowotną, gdy na przykład potas jest wyraźnie poza zakresem, hemoglobina bardzo niska, płytki krwi lub leukocyty skrajnie obniżone, glukoza bardzo wysoka, a kreatynina wyraźnie wyższa niż w poprzednich badaniach. Jeśli takiemu wynikowi towarzyszą objawy – duszność, ból w klatce piersiowej, kołatanie serca, omdlenie, splątanie, wysoka gorączka, krwawienie lub silne osłabienie – zgłoś się na SOR albo dzwoń pod numer 112.

Nie próbuj sam interpretować wyników na podstawie internetu i nie zaczynaj leczenia na własną rękę. Pojedyncze badanie laboratoryjne to tylko część obrazu, a o tym, co oznacza i co dalej robić, decyduje lekarz.