Otyłość u dzieci a przedwczesne dojrzewanie płciowe – co je łączy

Streszczenie badania prostym językiem

O co chodzi w tej pracy

Przedwczesne dojrzewanie płciowe pochodzenia centralnego to pojawienie się cech dojrzewania – np. rozwoju piersi czy owłosienia łonowego – przed 8. rokiem życia u dziewczynek i przed 9. u chłopców, gdy mózg zbyt wcześnie uruchamia hormonalny mechanizm dojrzewania. Częściej dotyczy dziewczynek. Według autorów wczesne dojrzewanie może m.in. obniżać wzrost w dorosłości, wiązać się z problemami emocjonalnymi i zachowania oraz z większym ryzykiem niektórych chorób w dorosłym życiu.

Od dawna wiadomo, że dzieci z otyłością częściej dojrzewają wcześnie, ale mechanizm tego związku nie jest do końca jasny. Autorzy podsumowali nowsze badania na ten temat oraz sposoby leczenia i zapobiegania.

To przegląd narracyjny. Autorzy omawiają wybrane badania – obserwacje dzieci, ale w dużej części także badania na zwierzętach, głównie gryzoniach, i na komórkach. Nie było systematycznego wyszukiwania ani łączenia wyników.

Co łączy otyłość z wczesnym dojrzewaniem

Dojrzewanie wymaga odpowiednich zapasów energii w organizmie, a mózg śledzi je dzięki sygnałom hormonalnym. Średni wiek pierwszej miesiączki spadł z ok. 17 lat na początku XIX wieku do ok. 13 lat w połowie XX wieku, co wiąże się m.in. z lepszym odżywieniem. Badania z różnych krajów pokazują, że wyższy wskaźnik masy ciała (BMI) u dziewczynek wiąże się z wcześniejszym dojrzewaniem.

Kluczowym ogniwem może być leptyna – hormon wydzielany przez tkankę tłuszczową, którego poziom rośnie wraz z ilością tłuszczu. Leptyna pobudza w mózgu neurony wytwarzające kisspeptynę, substancję uruchamiającą hormonalną oś dojrzewania. U dziewczynek z przedwczesnym dojrzewaniem stwierdzano wyższe stężenie leptyny. Podobną rolę może odgrywać insulina – u dzieci z otyłością często występuje jej nadmiar i insulinooporność.

Autorzy opisują też mechanizmy w komórkach mózgu, które wyczuwają stan energetyczny organizmu, oraz rolę tłuszczów zwanych ceramidami. Te ustalenia pochodzą jednak głównie z badań na zwierzętach.

Leczenie i zapobieganie

Podstawowym leczeniem jest lek hamujący przedwczesną aktywność hormonalnej osi dojrzewania (tzw. analog GnRH). Skutecznie spowalnia on rozwój cech dojrzewania, ale – jak piszą autorzy – nie jest pewne, czy zawsze poprawia ostateczny wzrost, a jego długofalowy wpływ na przemianę materii wymaga dalszych badań.

Autorzy uważają, że najważniejsze jest zapobieganie. Zalecają ograniczenie wysoko przetworzonej żywności bogatej w tłuszcz i fruktozę, np. słodzonych napojów i deserów, regularny ruch na świeżym powietrzu, odpowiednią długość i jakość snu oraz dbanie o samopoczucie psychiczne dziecka. Wspominają też o możliwym wpływie substancji zaburzających gospodarkę hormonalną, np. ftalanów i bisfenolu A, oraz o opisywanym wzroście liczby przypadków w czasie pandemii COVID-19.

Co to oznacza dla pacjenta

Jeśli zauważysz u dziecka objawy dojrzewania – u dziewczynki przed 8. urodzinami, u chłopca przed 9. – skonsultuj się z pediatrą. Lekarz może skierować dziecko do endokrynologa dziecięcego, który ustali przyczynę i zdecyduje o ewentualnym leczeniu.

Zdrowe nawyki – mało słodzonych napojów i przetworzonej żywności, dużo ruchu i wystarczająco snu – pomagają zapobiegać otyłości, a według autorów mogą też zmniejszać ryzyko przedwczesnego dojrzewania. Nie stosuj u dziecka głodówek ani restrykcyjnych diet na własną rękę – opisane w pracy efekty ograniczania jedzenia pochodzą z badań na szczurach. Zmiany w diecie dziecka z otyłością najlepiej planować z lekarzem.

Ograniczenia pracy

To przegląd narracyjny, a wiele opisanych mechanizmów pochodzi z badań na zwierzętach. Badania z udziałem dzieci są głównie obserwacyjne – pokazują związek otyłości z wczesnym dojrzewaniem, ale same nie dowodzą, że jedno jest przyczyną drugiego. Część zaleceń profilaktycznych opiera się na pośrednich lub niespójnych danych – autorzy sami wskazują np. sprzeczne wyniki dotyczące witaminy D. Praca była finansowana z grantu chińskiej państwowej fundacji nauki, a autorzy nie zgłosili konfliktu interesów.

Najważniejsze w skrócie

Otyłość u dzieci wiąże się z wcześniejszym dojrzewaniem płciowym, zwłaszcza u dziewczynek.

Pośredniczyć w tym mogą hormony tkanki tłuszczowej, takie jak leptyna, oraz nadmiar insuliny.

Wiele ustaleń o mechanizmach pochodzi z badań na zwierzętach.

Objawy dojrzewania u dziewczynki przed 8. lub u chłopca przed 9. rokiem życia warto skonsultować z lekarzem.