Anemia – do kogo w Szczecinie?

Anemia – przyczyny, objawy i leczenie

Czym jest anemia

Anemia, czyli niedokrwistość, oznacza, że we krwi jest za mało hemoglobiny – białka w czerwonych krwinkach, które przenosi tlen do tkanek. Narządy dostają wtedy mniej tlenu, niż potrzebują, a organizm próbuje to nadrobić szybszą pracą serca i oddechem. Lekarz anemią nazywa stan, w którym hemoglobina spada poniżej normy przyjętej dla wieku i płci.

Anemia nie jest osobną chorobą, tylko objawem – czasem banalnego niedoboru w diecie, a czasem poważnej choroby, która przez długi czas nie dawała innych sygnałów. Dlatego po wykryciu niedokrwistości w morfologii pierwszym pytaniem jest zawsze: skąd się wzięła. Ten tekst to informacja ogólna, a nie porada medyczna.

Przyczyny anemii

Najczęstsza jest niedokrwistość z niedoboru żelaza. U kobiet w wieku rozrodczym wynika zwykle z obfitych miesiączek, w ciąży – ze zwiększonego zapotrzebowania. U mężczyzny i kobiety po menopauzie lekarz anemię z niedoboru żelaza traktuje jako sygnał do szukania ukrytego krwawienia, najczęściej z przewodu pokarmowego. Źródłem bywają wrzody, polipy, nowotwory jelita, ale też długie przyjmowanie niektórych leków przeciwbólowych.

Żelazo może też słabo się wchłaniać – przy celiakii, po operacjach żołądka czy w przewlekłych chorobach zapalnych jelit. Z tego powodu, gdy leczenie nie działa, lekarz anemię z niedoboru żelaza sprawdza czasem także pod kątem celiakii.

Druga grupa to niedobory witaminy B12 i kwasu foliowego. Witamina B12 występuje niemal wyłącznie w produktach zwierzęcych, więc ryzyko dotyczy osób na diecie wegańskiej, ale także chorych z zanikowym zapaleniem błony śluzowej żołądka i osób długo przyjmujących niektóre leki. Taką niedokrwistość rozpoznaje się po dużych krwinkach czerwonych w morfologii i niskim stężeniu witaminy.

Anemia towarzyszy też przewlekłym chorobom – zapaleniom stawów, przewlekłej chorobie nerek, nowotworom, przewlekłym infekcjom. Rzadsze przyczyny to rozpad krwinek, czyli hemoliza, wrodzone choroby hemoglobiny, takie jak talasemia, oraz choroby szpiku kostnego. Przy tych przyczynach lekarz anemię traktuje tylko jako pierwszy trop, bo zwykle zmienione są też inne parametry krwi.

Objawy

Anemia rozwijająca się powoli może długo nie dawać objawów, bo organizm się przyzwyczaja. Typowe są zmęczenie, senność, słabsza tolerancja wysiłku, zadyszka przy wchodzeniu po schodach, kołatanie serca, bóle i zawroty głowy, bladość skóry i śluzówek. Wiele osób przypisuje to przepracowaniu i dopiero przy okazji badań okresowych lekarz anemię zauważa w wynikach.

Niedobór żelaza daje też łamliwe paznokcie, wypadanie włosów, pękanie kącików ust, a czasem nietypową ochotę na jedzenie lodu czy krochmalu. Niedoborowi witaminy B12 towarzyszą często drętwienie dłoni i stóp, zaburzenia równowagi, wygładzony, piekący język i kłopoty z pamięcią. Objawy neurologiczne mogą pojawić się, zanim spadnie hemoglobina. Bywa też, że lekarz anemię odkrywa u kogoś, kto przyszedł z zupełnie innego powodu, na przykład przed planowym zabiegiem.

U osób z chorobami serca anemia nasila duszność i bóle w klatce piersiowej. Dlatego u kardiologicznych pacjentów lekarz anemii nie odkłada na później, nawet jeśli jest umiarkowana.

Kiedy do lekarza i do jakiego

Jeśli od kilku tygodni czujesz się wyraźnie słabiej, szybko się męczysz i bledniesz, zacznij od wizyty w przychodni POZ. Lekarz rodzinny lub lekarz internista zleci morfologię i podstawowe badania, a następnie zaplanuje dalszą diagnostykę. Po potwierdzeniu niedokrwistości zwykle od razu bada się żelazo, ferrytynę i witaminy.

Większość niedokrwistości z niedoboru żelaza czy witaminy B12 leczy się w POZ, często we współpracy z gastroenterologiem lub ginekologiem, gdy trzeba znaleźć źródło utraty krwi. Doświadczony lekarz internista spojrzy przy tym na całość: leki, choroby przewlekłe, dietę. Gdy jednak lekarz anemię widzi razem ze zmianami w białych krwinkach lub płytkach, kieruje do specjalisty od chorób krwi.

W trudniejszych przypadkach – przy anemii niejasnej, opornej na leczenie, hemolitycznej, wrodzonej czy podejrzeniu choroby szpiku – leczenie prowadzi hematolog. Taki lekarz hematolog decyduje o badaniach szpiku i specjalistycznych testach. Na pierwszą wizytę zabierz wszystkie dotychczasowe morfologie – lekarz hematolog najwięcej wyczyta z tego, jak wyniki zmieniały się w czasie. Do niego lekarz anemię kieruje też wtedy, gdy hemoglobina spada szybko bez uchwytnej przyczyny.

Diagnostyka i badania

Punktem wyjścia jest morfologia krwi. Oprócz hemoglobiny ważna jest objętość krwinek czerwonych, czyli MCV: małe krwinki sugerują niedobór żelaza lub talasemię, duże – niedobór witaminy B12 lub kwasu foliowego. Na tej podstawie niedokrwistość wstępnie się klasyfikuje i wybiera kolejne badania.

Gospodarkę żelazem ocenia się badaniem ferrytyny, żelaza i zdolności wiązania żelaza, a niedobory witamin – oznaczeniem witaminy B12 i kwasu foliowego. Przydają się liczba retikulocytów, czyli młodych krwinek, rozmaz krwi, wskaźniki hemolizy, badania nerek i tarczycy. Przy niedoborze żelaza bez jasnej przyczyny lekarz anemię wyjaśnia dalej gastroskopią i kolonoskopią. Badanie kału na krew utajoną bywa pomocne, ale ujemny wynik nie wyklucza krwawienia. W trakcie infekcji lekarz anemii nie ocenia na podstawie samej ferrytyny, bo w stanie zapalnym jej stężenie rośnie.

Biopsję szpiku wykonuje się rzadko – gdy wyniki krwi sugerują chorobę szpiku albo inne badania nie dały odpowiedzi. O takim badaniu lekarz anemii nie przesądza w przychodni – decyzję podejmuje hematolog.

Leczenie

Leczenie zależy od przyczyny. Niedobór żelaza uzupełnia się preparatami doustnymi, a gdy nie są tolerowane, nie wchłaniają się albo niedobór jest duży – żelazem dożylnym. Kuracja trwa zwykle kilka miesięcy, bo po wyrównaniu hemoglobiny trzeba jeszcze odbudować zapasy żelaza. Po kilku tygodniach wykonuje się kontrolną morfologię, żeby sprawdzić, czy leczenie działa.

Witaminę B12 podaje się w zastrzykach lub doustnie, zależnie od przyczyny niedoboru – przy zaburzeniach wchłaniania zwykle przez całe życie. Kwas foliowy uzupełnia się doustnie. Jeśli lekarz anemię wiąże z chorobą przewlekłą, najważniejsze jest leczenie tej choroby, a przy chorobie nerek czasem leki pobudzające wytwarzanie krwinek. Po zakończeniu kuracji lekarz anemię kontroluje jeszcze przez jakiś czas, bo gdy przyczyna nie zostanie usunięta, niedobór wraca.

Przetoczenie krwi stosuje się przy ciężkiej niedokrwistości z objawami albo przy dużej utracie krwi. W nawracających przypadkach leczenie prowadzi się razem ze specjalistą, który zajmuje się źródłem problemu, na przykład ginekologiem przy obfitych miesiączkach.

Co możesz zrobić sam

Dieta wspiera leczenie, ale rzadko sama wystarcza przy rozpoznanym niedoborze. Dobrym źródłem żelaza są mięso, podroby, ryby, jaja, a z produktów roślinnych – strączki, kasza gryczana i pestki dyni. Żelazo roślinne wchłania się lepiej z produktami bogatymi w witaminę C, a gorzej, gdy popijasz posiłek herbatą lub kawą. Jeśli lekarz anemię leczy preparatem żelaza, zapytaj, jak przyjmować go względem posiłków i innych leków.

Nie suplementuj żelaza „na wszelki wypadek”, bez badań. Nadmiar żelaza szkodzi, a łykanie tabletek może zamaskować krwawienie, które trzeba znaleźć. Osoby na diecie wegańskiej powinny suplementować witaminę B12, zanim lekarz anemię u nich w ogóle zauważy – to zalecenie ogólne. Prowadź notatki o obfitości miesiączek i zmianach stolca.

Dzieci, ciąża i seniorzy

U niemowląt i małych dzieci niedobór żelaza może wpływać na rozwój. Ryzyko rośnie u wcześniaków i u maluchów, które piją bardzo dużo mleka krowiego kosztem innych pokarmów. U dziecka niedokrwistość ocenia się według norm dla wieku, bo prawidłowe wartości zmieniają się w pierwszych latach życia. U nastolatek warto pamiętać o obfitych miesiączkach.

W ciąży zapotrzebowanie na żelazo i kwas foliowy wyraźnie rośnie, dlatego morfologię wykonuje się kilka razy w ramach standardowej opieki. Ciężarnej lekarz anemię leczy szybko, bo niedobory wpływają na samopoczucie matki i rozwój dziecka.

U seniorów niedokrwistość bywa wieloprzyczynowa i łatwo ją przeoczyć, bo zmęczenie przypisuje się wiekowi. Nasila ryzyko upadków, pogarsza przebieg chorób serca i sprawność umysłową. Dlatego u starszej osoby lekarz anemii nie uznaje za „normalną w tym wieku”.

Objawy alarmowe – kiedy SOR lub 112

Natychmiastowej pomocy wymagają ból w klatce piersiowej, duszność w spoczynku, omdlenie, bardzo szybkie bicie serca, wymioty z krwią lub fusowatą treścią, czarne, smoliste stolce albo obfite krwawienie z dróg rodnych. W takiej sytuacji dzwoń pod 112 albo jedź na SOR.

Pilnej oceny tego samego dnia wymagają żółtaczka, ciemny mocz, wysoka gorączka albo liczne siniaki bez urazu. Takie objawy mogą świadczyć o rozpadzie krwinek lub chorobie szpiku.

NFZ i wizyta prywatna

Morfologię i podstawowe badania zleci lekarz POZ w ramach NFZ. Do hematologa i gastroenterologa na NFZ zwykle potrzebne jest skierowanie. W Szczecinie morfologię i ferrytynę możesz też wykonać prywatnie w laboratorium bez skierowania, a z wynikami pójść do lekarza. Prywatnie lekarz anemię zdiagnozuje szybciej tylko wtedy, gdy dalsze badania są dostępne bez długiego czekania – zasady leczenia są te same. Szczegóły sprawdź w rejestracji lub na pacjent.gov.pl.

Opis ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza. W nagłym przypadku dzwoń pod numer 112.