Celiakia – do kogo w Szczecinie?

Celiakia – objawy, badania i dieta bezglutenowa

Czym jest celiakia

Celiakia to choroba autoimmunologiczna, w której gluten – białko obecne w pszenicy, życie i jęczmieniu – uruchamia reakcję układu odpornościowego przeciwko błonie śluzowej jelita cienkiego. Kosmki jelitowe, które odpowiadają za wchłanianie składników pokarmowych, ulegają zanikowi. W efekcie organizm gorzej przyswaja żelazo, wapń, witaminy i inne składniki, nawet jeśli dieta jest urozmaicona. Gdy lekarz celiakię rozpozna, leczeniem jest dieta bezglutenowa stosowana przez całe życie.

Choroba dotyczy mniej więcej jednej osoby na sto, ale większość chorych nie wie o swojej chorobie, bo objawy bywają skąpe albo nietypowe. Może ujawnić się w każdym wieku – u małego dziecka po wprowadzeniu kaszek, ale też u seniora. Wielu dorosłych dowiaduje się o niej przypadkiem, przy szukaniu przyczyny niedokrwistości. Ten tekst to informacja ogólna, a nie porada medyczna.

Przyczyny i kto choruje częściej

Do rozwoju celiakii potrzebne są trzy rzeczy: predyspozycja genetyczna, obecność glutenu w diecie i czynnik, który uruchamia reakcję – na przykład infekcja. Prawie wszyscy chorzy mają określone warianty genów układu zgodności tkankowej, ale ma je też spora część zdrowych ludzi. Dlatego na podstawie samych badań genetycznych lekarz celiakii nie rozpoznaje – mogą one jedynie pomóc ją wykluczyć.

Ryzyko jest wyższe u krewnych pierwszego stopnia osoby z celiakią, u chorych na cukrzycę typu 1, autoimmunologiczne choroby tarczycy i wątroby, u osób z zespołem Downa, zespołem Turnera i niedoborem IgA. W tych grupach lekarz celiakię podejrzewa łatwiej i zleca badania nawet przy braku objawów.

Objawy – nie tylko brzuch

Klasyczny obraz to przewlekła biegunka, tłuste, cuchnące stolce, wzdęcia, bóle brzucha i chudnięcie. U małych dzieci – duży brzuch, brak przyrostów, rozdrażnienie, utrata apetytu. Coraz częściej jednak lekarz celiakię rozpoznaje u osób, które nigdy nie miały biegunki.

Objawy pozajelitowe to między innymi niedokrwistość z niedoboru żelaza, która nie ustępuje mimo suplementacji, osteopenia i osteoporoza u młodych osób, nawracające afty, zmiany szkliwa zębów, przewlekłe zmęczenie, podwyższone enzymy wątrobowe, mrowienie i drętwienie kończyn, zaburzenia płodności i poronienia. Przy takich problemach warto pamiętać o celiakii, nawet jeśli brzuch nie boli.

Szczególną postacią jest opryszczkowate zapalenie skóry – swędząca wysypka z pęcherzykami na łokciach, kolanach i pośladkach. Gdy dermatolog lub lekarz celiakię skórną podejrzewa, pobiera wycinek skóry do badania. U dzieci celiakia może objawiać się niskim wzrostem lub opóźnionym dojrzewaniem.

Do kogo się zgłosić

Pierwszym krokiem jest lekarz rodzinny lub pediatra, który zleci badanie przeciwciał. Na tym etapie lekarz celiakię może wstępnie podejrzewać, a przy dodatnich wynikach skieruje do specjalisty. Na NFZ do większości specjalistów potrzebne jest skierowanie od lekarza POZ.

Rozpoznanie u dorosłych potwierdza lekarz gastroenterolog, a u dzieci – gastroenterolog dziecięcy. Dalszą opiekę prowadzi się razem z dietetykiem, bo to dieta jest podstawą leczenia. W Szczecinie przyjmuje wielu gastroenterologów, także w poradniach dziecięcych.

Badania

Diagnostykę zaczyna się od badania krwi: przeciwciał przeciwko transglutaminazie tkankowej w klasie IgA, razem z oznaczeniem całkowitego IgA. To drugie jest ważne, bo przy niedoborze IgA wynik przeciwciał może być fałszywie ujemny. Badania wykonasz w każdym laboratorium, również odpłatnie bez skierowania. Przy wyniku dodatnim lekarz celiakię potwierdza zwykle gastroskopią z pobraniem wycinków z dwunastnicy.

W czasie gastroskopii pobiera się kilka wycinków, bo zmiany mogą być nierównomierne. Ocenia się w nich stopień zaniku kosmków i nacieki zapalne. U części dzieci z bardzo wysokim mianem przeciwciał lekarz celiakię rozpoznaje bez biopsji, według ściśle określonych zasad.

Najważniejsza zasada: nie odstawiaj glutenu przed badaniami. Dieta bezglutenowa sprawia, że przeciwciała spadają, a jelito się goi, więc wyniki mogą wyjść prawidłowe mimo choroby. Jeśli już jesz bezglutenowo, przed badaniem może być potrzebne okresowe przywrócenie glutenu.

Celiakia a inne reakcje na gluten

Nie każda dolegliwość po zjedzeniu pieczywa to celiakia. Alergia na pszenicę to reakcja alergiczna, często szybka, czasem z pokrzywką lub dusznością. Istnieje też nadwrażliwość na gluten niezwiązana z celiakią – objawy pojawiają się po glutenie, ale badania nie wykazują choroby autoimmunologicznej ani alergii. Lekarz celiakię od tych stanów odróżnia starannie, bo różnią się przebiegiem i rygorem diety.

Podobne objawy daje też zespół jelita drażliwego czy nietolerancja laktozy. Dlatego zanim lekarz celiakię wykluczy, nie warto wprowadzać diety na własną rękę.

Leczenie – dieta bezglutenowa

Jedynym leczeniem jest ścisła dieta bezglutenowa. Wyklucza się pszenicę, żyto, jęczmień i ich pochodne, a także produkty, w których gluten jest ukryty – sosy, wędliny, słodycze, przyprawy. Owies bywa dopuszczalny, ale tylko certyfikowany, niezanieczyszczony, i nie u każdego chorego. O owsie decyduje się indywidualnie – lekarz celiakię i jej przebieg ocenia razem z dietetykiem.

Na początku najwięcej pomaga rozmowa z dietetykiem. Dietetyk kliniczny nauczy czytania etykiet, rozpoznawania symbolu przekreślonego kłosa i unikania zanieczyszczeń w kuchni – osobnego tostera, deski czy sitka. Nawet śladowe ilości glutenu szkodzą, dlatego warto od razu uporządkować domową kuchnię.

Na początku leczenia uzupełnia się niedobory żelaza, witaminy D, wapnia czy kwasu foliowego. Po kilku miesiącach diety lekarz celiakię kontroluje, oznaczając ponownie przeciwciała. Ich spadek pokazuje, że dieta działa.

Życie z celiakią

Po wejściu na dietę większość chorych szybko czuje się lepiej, a jelito u dzieci regeneruje się w ciągu miesięcy, u dorosłych często dłużej. Nieleczona celiakia może prowadzić do osteoporozy, niepłodności i rzadkich nowotworów jelita, dlatego lekarz celiakię traktuje poważnie nawet przy skąpych objawach.

Jedzenie poza domem wymaga planowania: pytaj w restauracji o skład i sposób przygotowania, a w podróży zabieraj własne przekąski. Szkoły i przedszkola mogą przygotowywać posiłki bezglutenowe – często potrzebne jest zaświadczenie. Takie zaświadczenie wystawia się na prośbę rodziców.

Krewni pierwszego stopnia – rodzice, rodzeństwo i dzieci chorego – powinni wykonać badanie przeciwciał, nawet jeśli nie mają objawów. Jeśli wynik jest ujemny, a pojawią się dolegliwości, lekarz celiakię może sprawdzić ponownie po latach.

Kontrole w kolejnych latach

Celiakia wymaga regularnych kontroli, zwłaszcza w pierwszych latach po rozpoznaniu. Zwykle obejmują one ocenę samopoczucia i masy ciała, badanie przeciwciał, morfologię, parametry żelaza, wątroby i tarczycy oraz witaminę D. U dorosłych w razie potrzeby zleca się densytometrię, czyli ocenę gęstości kości. Częstotliwość wizyt zależy od tego, jak lekarz celiakię i jej przebieg oceni – na początku są częstsze, później zwykle raz w roku.

Kontrole może prowadzić lekarz rodzinny, ale przy utrzymujących się objawach, wątpliwościach co do diety albo nieprawidłowych wynikach pacjenta ponownie konsultuje lekarz gastroenterolog. Warto też co jakiś czas odświeżyć wiedzę z dietetykiem, bo przyzwyczajenia i produkty na rynku się zmieniają.

Mity o celiakii

„Z celiakii się wyrasta” – nie, choroba trwa całe życie, nawet jeśli w okresie dojrzewania objawy słabną. „Odrobina glutenu raz na jakiś czas nie zaszkodzi” – szkodzi, nawet jeśli nie czujesz objawów, bo jelito reaguje stanem zapalnym. „Skoro lekarz celiakię rozpoznał bez biegunki, to choroba jest łagodna” – też nieprawda, bo powikłania nie zależą od tego, jak bardzo boli brzuch.

Dieta bezglutenowa nie jest też sposobem na odchudzanie ani dietą „zdrowszą” dla osób bez wskazań. Produkty bezglutenowe bywają bardziej przetworzone i mają mniej błonnika.

Dzieci i ciąża

U niemowląt gluten wprowadza się do diety w okresie rozszerzania jadłospisu, w małych ilościach – zgodnie z aktualnymi zaleceniami żywienia niemowląt. Jeśli dziecko przestaje przybierać na wadze, ma przewlekłą biegunkę albo rozdęty brzuch, lekarz celiakię powinien rozważyć wśród pierwszych przyczyn. Nie stosuj u dziecka diety bezglutenowej bez rozpoznania.

Nieleczona celiakia może utrudniać zajście w ciążę i zwiększać ryzyko poronień, a dobrze prowadzona dieta to ryzyko zmniejsza. Kobieta, u której lekarz celiakię rozpoznał, powinna w ciąży szczególnie pilnować diety i uzupełniania niedoborów.

Gdy dieta nie pomaga i kiedy pilnie

Najczęstszą przyczyną utrzymywania się objawów jest nieświadome spożywanie glutenu. Gdy mimo diety objawy wracają, najpierw sprawdza się dietę. Rzadziej przyczyną są choroby współistniejące albo rzadka postać oporna, która wymaga szerszej diagnostyki.

Na SOR zgłoś się przy ciężkiej biegunce z odwodnieniem – suchością w ustach, rzadkim oddawaniu moczu, zawrotach głowy – przy krwi w stolcu, silnym bólu brzucha lub wysokiej gorączce. U małego dziecka z biegunką i apatią nie czekaj, aż lekarz celiakię zdiagnozuje w poradni – odwodnienie rozwija się szybko. Gdy pojawi się duszność, obrzęk twarzy lub gardła po zjedzeniu pszenicy, dzwoń pod 112 – to może być reakcja alergiczna.

Opis ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza. W nagłym przypadku dzwoń pod numer 112.