Osteoporoza – do kogo w Szczecinie?

Osteoporoza – przyczyny, objawy i leczenie

Czym jest osteoporoza

Osteoporoza to choroba, w której kości tracą masę i wytrzymałość, a ich wewnętrzna struktura staje się coraz bardziej porowata. Taka kość łamie się przy urazie, który zdrowej nie zaszkodziłby – przy upadku z wysokości własnego ciała, podniesieniu siatki z zakupami czy nawet silniejszym kaszlu. Lekarz osteoporozą nazywa stan, w którym ryzyko takiego złamania jest wyraźnie zwiększone.

Najgroźniejsze są złamania szyjki kości udowej, kręgów i nadgarstka. Złamanie biodra u starszej osoby często oznacza utratę samodzielności, a złamania kręgów – przewlekły ból i obniżenie wzrostu. Dlatego osteoporozę warto wykryć, zanim dojdzie do pierwszego złamania. Ten tekst to informacja ogólna, a nie porada medyczna.

Przyczyny i czynniki ryzyka

Kość przez całe życie jest przebudowywana – stara tkanka jest rozkładana, a w jej miejsce powstaje nowa. Szczyt masy kostnej przypada na trzecią dekadę życia, potem bilans powoli staje się ujemny. U kobiet po menopauzie spadek estrogenów wyraźnie przyspiesza utratę kości. Najczęściej więc lekarz osteoporozę rozpoznaje u kobiet kilka lub kilkanaście lat po ostatniej miesiączce.

Ryzyko zwiększają wiek, niska masa ciała, złamanie biodra u rodzica, wcześniejsze złamanie po niewielkim urazie, palenie tytoniu, nadużywanie alkoholu, mała aktywność fizyczna oraz dieta uboga w wapń i białko. Gdy lekarz osteoporozę ocenia u osoby z kilkoma takimi czynnikami, kieruje na badanie gęstości kości wcześniej niż zwykle.

Część przypadków ma przyczynę wtórną. Należą do nich długotrwałe przyjmowanie glikokortykosteroidów, nadczynność tarczycy i przytarczyc, choroby zapalne stawów, zaburzenia wchłaniania – na przykład celiakia, przewlekła choroba nerek, niedobór hormonów płciowych oraz niektóre leki przeciwpadaczkowe czy hormonalne stosowane w leczeniu nowotworów. U młodszej osoby lekarz osteoporozy nie przypisze wiekowi, tylko poszuka takiej choroby.

Objawy – choroba, która długo milczy

Sama utrata masy kostnej nie boli. Przez lata osteoporoza nie daje żadnych objawów, a pierwszym sygnałem bywa złamanie. Często pierwszym tropem jest złamany kręg widoczny na zdjęciu rentgenowskim kręgosłupa wykonanym z innego powodu.

Złamania kręgów bywają ciche albo dają nagły ból pleców po niewielkim wysiłku, na przykład po pochyleniu się. Z czasem pojawia się obniżenie wzrostu, zaokrąglenie pleców i uczucie, że ubrania leżą inaczej niż kiedyś. Przy ubytku kilku centymetrów wzrostu lekarz osteoporozę sprawdza w pierwszej kolejności.

Złamanie nadgarstka po upadku na wyciągniętą rękę u kobiety po pięćdziesiątce jest bardzo typowe. Taki uraz lekarz osteoporozą tłumaczy na tyle często, że po jego wyleczeniu warto zrobić densytometrię.

Kiedy do lekarza i do jakiego

Porozmawiaj z lekarzem, jeśli jesteś kobietą po menopauzie, mężczyzną po siedemdziesiątce, przyjmujesz długo glikokortykosteroidy, masz chorobę zwiększającą ryzyko albo złamałeś kość po niewielkim urazie. Pierwszym krokiem jest zwykle lekarz POZ albo ginekolog. Na tym etapie ocenia się czynniki ryzyka i ewentualnie kieruje na badania.

Leczeniem osteoporozy, zwłaszcza o przyczynie hormonalnej, zajmuje się lekarz endokrynolog, który oceni też tarczycę, przytarczyce i gospodarkę wapniowo-fosforanową. Gdy lekarz osteoporozę łączy z chorobą zapalną stawów albo leczeniem sterydami, pacjenta często prowadzi reumatolog. Ortopeda zajmuje się złamaniami, a fizjoterapeuta pomaga wrócić do sprawności. Po złamaniu biodra lub kręgu lekarz osteoporozę powinien leczyć niezależnie od tego, kto zajmował się samym złamaniem.

Doświadczony lekarz endokrynolog dobierze lek do wyniku badań, wieku, chorób współistniejących i liczby przebytych złamań. W trakcie terapii lekarz osteoporozy nie zostawia bez kontroli – densytometrię powtarza się zwykle co rok lub dwa lata.

Diagnostyka i badania

Podstawowym badaniem jest densytometria – pomiar gęstości mineralnej kości metodą DXA, zwykle w odcinku lędźwiowym kręgosłupa i w bliższym końcu kości udowej. Badanie jest bezbolesne, trwa kilka minut, a dawka promieniowania jest bardzo mała. Wynik podaje się jako wskaźnik T, który porównuje gęstość twojej kości z gęstością u młodych zdrowych osób. Wskaźnik T równy minus dwa i pół lub mniejszy spełnia przyjęte kryteria osteoporozy.

Sama gęstość kości to jednak nie wszystko. Planując leczenie, lekarz osteoporozę ocenia także narzędziami szacującymi dziesięcioletnie ryzyko złamania, które uwzględniają wiek, masę ciała i inne czynniki. Przy tym samym wyniku densytometrii lekarz osteoporozę u osiemdziesięciolatki oceni jako groźniejszą niż u pięćdziesięciolatki. Przebyte złamanie kręgu lub biodra po niewielkim urazie jest silnym argumentem za leczeniem nawet przy umiarkowanym wyniku densytometrii.

Badania krwi pozwalają wykluczyć przyczyny wtórne i przygotować się do terapii: oznacza się wapń, fosforany, kreatyninę, fosfatazę zasadową, witaminę D, często parathormon i TSH. Jeśli wyniki odbiegają od normy, najpierw wyjaśnia się ich przyczynę. Przy podejrzeniu złamań kręgów wykonuje się zdjęcie rentgenowskie kręgosłupa.

Leczenie

Celem leczenia jest zmniejszenie ryzyka złamań. Najczęściej stosuje się leki hamujące utratę kości – w tabletkach, wlewach lub zastrzykach – a w ciężkiej osteoporozie także leki pobudzające tworzenie nowej tkanki kostnej. Cięższą postać lekarz osteoporozy leczy innymi lekami niż łagodną, dlatego terapia dwóch osób z tym samym rozpoznaniem może się różnić.

Leki trzeba przyjmować zgodnie z instrukcją – niektóre tabletki popija się wyłącznie wodą, na czczo i w pozycji pionowej. Niektórych preparatów nie wolno przerywać na własną rękę, bo po odstawieniu ryzyko złamań kręgów może szybko wzrosnąć. Jeśli lekarz osteoporozę leczy lekiem w zastrzykach, ustala też, co dalej, gdy terapia się kończy.

Przed rozpoczęciem niektórych terapii warto wyleczyć zęby i poinformować dentystę o przyjmowanych lekach, bo rzadkim powikłaniem jest martwica kości szczęki. Podstawą, na której lekarz osteoporozę leczy każdym lekiem, jest też odpowiednia podaż wapnia i witaminy D. U części kobiet w okresie okołomenopauzalnym rozważa się terapię hormonalną.

Co możesz zrobić sam

Ruch to jeden z najlepszych sposobów na mocniejsze kości. Szybki marsz, ćwiczenia z obciążeniem własnego ciała, taniec czy nordic walking pobudzają kość do przebudowy, a ćwiczenia równowagi zmniejszają ryzyko upadku. Przy rozpoznanej chorobie zapytaj fizjoterapeutę, których ruchów unikać – głębokie skłony z obciążeniem bywają ryzykowne przy osłabionych kręgach.

Jedz produkty bogate w wapń – nabiał, sardynki, migdały, rośliny strączkowe, zielone warzywa – i pilnuj odpowiedniej ilości białka. Witamina D powstaje w skórze pod wpływem słońca, ale w naszym klimacie przez dużą część roku zaleca się jej suplementację. Rzuć palenie i ogranicz alkohol. Ruch i dieta nie zastąpią leków, jeśli lekarz osteoporozę z wysokim ryzykiem złamania już rozpoznał. Gdy lekarz osteoporozę leczy, ilość wapnia z suplementów dobiera do diety i wyników, a nie w ciemno.

Zadbaj o bezpieczny dom: usuń śliskie dywaniki, zamontuj uchwyty w łazience, dobrze oświetl korytarz i schody. Sprawdź wzrok i przejrzyj leki, które mogą powodować senność lub zawroty głowy. Przy kolejnej wizycie warto powiedzieć o każdym upadku.

Mężczyźni, młodsi dorośli i seniorzy

Osteoporoza nie dotyczy wyłącznie kobiet. U mężczyzn rozwija się później, ale złamania biodra mają u nich często cięższy przebieg. U mężczyzny lekarz osteoporozę wiąże częściej z przyczyną wtórną – niedoborem testosteronu, alkoholem, lekami.

U młodszych dorosłych osteoporoza jest rzadka i prawie zawsze ma konkretną przyczynę, na przykład zaburzenia odżywiania, długotrwały brak miesiączki czy choroby jelit. W tej grupie lekarz osteoporozy nie leczy rutynowo, tylko szuka i leczy jej źródła. W ciąży i podczas karmienia piersią zdarza się wyjątkowo rzadko.

U seniorów najważniejsze jest zapobieganie upadkom, utrzymanie siły mięśni i odpowiednie odżywienie. Nawet u osoby po dziewięćdziesiątce lekarz osteoporozę może skutecznie leczyć – na rozpoczęcie terapii nie jest za późno.

Objawy alarmowe – kiedy SOR lub 112

Pod 112 dzwoń, gdy po upadku starsza osoba nie może wstać, ma silny ból w pachwinie lub biodrze, a noga jest skrócona i wykręcona na zewnątrz – to typowy obraz złamania szyjki kości udowej. Nie próbuj jej na siłę podnosić.

Na SOR trzeba trafić przy nagłym, bardzo silnym bólu kręgosłupa, któremu towarzyszy drętwienie lub osłabienie nóg, zaburzenia oddawania moczu lub stolca. Gdy ból pleców po drobnym wysiłku jest silny, ale bez takich objawów, warto zgłosić się do lekarza w ciągu kilku dni.

NFZ i wizyta prywatna

Do lekarza POZ nie potrzebujesz skierowania. Do endokrynologa i reumatologa w ramach NFZ zwykle potrzebne jest skierowanie od lekarza POZ. Zasady wykonania densytometrii na NFZ i terminy w Szczecinie sprawdź w rejestracji lub na pacjent.gov.pl. Prywatnie lekarz osteoporozę rozpozna na podstawie tych samych badań, a wynik densytometrii wykonanej prywatnie możesz pokazać także lekarzowi na NFZ.

Opis ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza. W nagłym przypadku dzwoń pod numer 112.