Zespół policystycznych jajników (PCOS) – do kogo w Szczecinie?

PCOS – zespół policystycznych jajników

Czym jest PCOS

Zespół policystycznych jajników, w skrócie PCOS, to jedno z najczęstszych zaburzeń hormonalnych u kobiet w wieku rozrodczym. Dotyczy kilku do kilkunastu procent kobiet, a wiele z nich długo nie wie, że go ma. Istotą zespołu są zaburzenia owulacji i nadmiar męskich hormonów, czyli androgenów, a w tle często także insulinooporność. To, jak lekarz PCOS rozpoznaje, opiera się na zestawie kryteriów, a nie na jednym badaniu.

Nazwa bywa myląca. „Policystyczne” jajniki nie mają w sobie torbieli w potocznym sensie, tylko liczne drobne pęcherzyki, które zatrzymały się w rozwoju. Gdy lekarz PCOS opisuje w USG, mówi o pęcherzykach, a nie o cystach do usunięcia. Ten tekst to informacja ogólna, a nie porada medyczna, i nie zastąpi badania.

Przyczyny

Pełna przyczyna nie jest znana. Wiadomo, że zespół często występuje rodzinnie, więc geny odgrywają dużą rolę. Ważną rolę odgrywa insulinooporność – wysoki poziom insuliny pobudza jajniki do produkcji androgenów. Nadmiar androgenów z kolei zaburza dojrzewanie pęcherzyków i owulację.

Nadwaga nie jest przyczyną zespołu, ale nasila jego objawy i zaburzenia metaboliczne. Szczupła sylwetka nie wyklucza jednak, że lekarz PCOS rozpozna – zespół występuje także u kobiet z prawidłową masą ciała. Nie jest to też skutek stylu życia czy błędów w diecie, za które można by kogoś obwiniać.

Zespół nie zaczyna się nagle w dorosłości. Pierwsze sygnały – nieregularne cykle po pierwszej miesiączce, trądzik, owłosienie – pojawiają się często już w okresie dojrzewania, tylko długo nikt nie łączy ich w całość. Z tego powodu lekarz PCOS rozpoznaje nierzadko dopiero u kobiety po dwudziestce lub trzydziestce, która przez lata leczyła osobno skórę i osobno cykl.

Objawy

Najczęstszym sygnałem są nieregularne miesiączki – rzadkie, co kilka miesięcy, albo całkowity ich brak. Nieregularność cykli to dla wielu kobiet pierwszy powód, dla którego lekarz PCOS w ogóle zaczyna podejrzewać. Drugą grupą objawów są skutki nadmiaru androgenów: trądzik utrzymujący się po okresie dojrzewania, nadmierne owłosienie na twarzy, brzuchu, klatce piersiowej, przerzedzanie włosów na czubku głowy.

Część kobiet trafia do gabinetu z powodu trudności z zajściem w ciążę, bo bez regularnej owulacji szanse w każdym cyklu są mniejsze. Inne zgłaszają się z powodu przybierania na wadze i trudności z jej zrzuceniem, a dopiero przy okazji wychodzi na jaw zespół. Mogą też pojawić się ciemne, aksamitne przebarwienia skóry na karku czy w pachach, typowe dla insulinooporności.

Objawy bywają rozłożone różnie, dlatego u jednej kobiety lekarz PCOS widzi głównie problem skórny, a u innej głównie zaburzenia cyklu. Częstsze są również obniżony nastrój, lęk i problemy ze snem, o których warto mówić tak samo otwarcie jak o miesiączkach.

Do kogo się zgłosić

Najczęściej pierwszym specjalistą jest lekarz ginekolog, do którego na NFZ możesz pójść bez skierowania. Ocenia cykl, zleca badania hormonalne i USG, a potem prowadzi leczenie zależne od tego, co jest dla ciebie najważniejsze. Gdy lekarz PCOS rozpozna u kobiety z zaburzeniami metabolicznymi, zwykle nie prowadzi jej sam. Przy insulinooporności, nieprawidłowym wyniku cukru czy chorobie tarczycy ginekolog często współpracuje z endokrynologiem.

Przy trądziku i owłosieniu pomocny bywa dermatolog, przy nadwadze – dietetyk kliniczny, a przy staraniach o dziecko – ośrodek leczenia niepłodności. Najlepiej, gdy jeden lekarz PCOS prowadzi od początku, zbiera wszystkie wyniki w jednym miejscu i patrzy na całość. Na pierwszą wizytę zabierz zapis dat miesiączek z ostatnich miesięcy.

Jak wygląda diagnostyka

Rozpoznanie stawia się zwykle wtedy, gdy spełnione są dwa z trzech kryteriów: rzadkie lub brak owulacji, objawy albo laboratoryjne cechy nadmiaru androgenów oraz typowy obraz jajników w USG lub podwyższone stężenie hormonu AMH. Przed potwierdzeniem trzeba wykluczyć inne choroby o podobnych objawach. Chodzi między innymi o choroby tarczycy, nadmiar prolaktyny, zaburzenia nadnerczy i rzadkie guzy wydzielające hormony.

Z badań krwi oznacza się najczęściej testosteron, SHBG, prolaktynę, TSH, a czasem także inne hormony. Część z nich warto wykonać w określonej fazie cyklu – zapytaj o to przy zleceniu. Ponieważ lekarz PCOS kojarzy z ryzykiem metabolicznym, zleca też glukozę, często doustny test obciążenia glukozą, i lipidogram.

Jeśli lekarz PCOS ocenia u kobiety stosującej tabletki antykoncepcyjne, wyniki hormonalne mogą być niemiarodajne. Nie odstawiaj ich jednak bez uzgodnienia, tylko powiedz o nich na wizycie. Przy wątpliwościach lekarz PCOS ocenia czasem dopiero po kilku miesiącach przerwy w leczeniu hormonalnym.

Leczenie

Leczenia nie wybiera się według samej diagnozy, tylko według celu: uregulowania cyklu, poprawy skóry, ochrony przed cukrzycą albo zajścia w ciążę. U kobiety z nadwagą lekarz PCOS leczy w pierwszej kolejności zmianą stylu życia – już niewielka utrata masy ciała często poprawia cykl.

Gdy kobieta nie planuje ciąży, często stosuje się hormonalną antykoncepcję, która reguluje krwawienia, zmniejsza trądzik i owłosienie oraz chroni błonę śluzową macicy. Przy insulinooporności dołącza się czasem lek zwiększający wrażliwość na insulinę, dobrany indywidualnie. Nadmierne owłosienie można dodatkowo usuwać metodami kosmetycznymi, na przykład laserem.

Gdy kobieta stara się o dziecko, lekarz PCOS leczy przez wywoływanie owulacji lekami, a jeśli to nie wystarcza – z pomocą metod wspomaganego rozrodu. Wiele kobiet z PCOS zachodzi w ciążę, czasem bez żadnego leczenia.

Leczenie trwa zwykle latami i zmienia się wraz z twoimi planami – inne jest w wieku dwudziestu lat, inne przy staraniach o dziecko, a jeszcze inne po czterdziestce. Dlatego dobrze, gdy lekarz PCOS i jego leczenie omawia z tobą co jakiś czas od nowa, zamiast powtarzać te same recepty. Po odstawieniu tabletek antykoncepcyjnych objawy zwykle wracają, o czym warto wiedzieć wcześniej.

Co możesz zrobić sama

Regularny ruch poprawia wrażliwość na insulinę niezależnie od tego, czy chudniesz. Liczy się to, co jesteś w stanie robić długo – szybkie spacery, rower, basen, ćwiczenia siłowe. Dieta, którą lekarz PCOS zwykle poleca, nie musi być specjalna – ważne są regularne posiłki, warzywa, pełne ziarna, białko i ograniczenie słodyczy oraz słodzonych napojów.

Uważaj na restrykcyjne diety i suplementy reklamowane jako lek na PCOS – mogą osłabić, rozczarować i niewiele dać. Jeśli chcesz coś przyjmować, zapytaj o sens takiego preparatu i powiedz lekarzowi o wszystkich przyjmowanych środkach. Rzuć palenie, dbaj o sen, a gdy nastrój spada na dłużej, poszukaj pomocy psychologa.

Nastolatki, ciąża i dalsze lata

U nastolatek nieregularne cykle są często normalnym etapem dojrzewania, a liczne pęcherzyki w jajnikach to w tym wieku częsty obraz. Dlatego u młodej dziewczyny lekarz PCOS rozpoznaje ostrożnie, zwykle dopiero gdy zaburzenia cyklu trwają dłużej i towarzyszą im cechy nadmiaru androgenów.

Kobiety z PCOS w ciąży częściej mają cukrzycę ciążową i nadciśnienie, dlatego potrzebują uważnej opieki. Z wiekiem lekarz PCOS ocenia przede wszystkim pod kątem cukrzycy, ciśnienia i cholesterolu, bo ryzyko tych chorób jest wyższe. Bardzo rzadkie miesiączki przez wiele lat mogą sprzyjać przerostowi błony śluzowej macicy, dlatego warto je regulować.

Kiedy pilnie

Sam zespół rzadko wymaga pilnej pomocy. Na SOR jedź jednak przy nagłym, silnym bólu podbrzusza, zwłaszcza z wymiotami lub zasłabnięciem, przy bardzo obfitym krwawieniu z osłabieniem albo przy silnym bólu brzucha z dodatnim testem ciążowym. W takiej sytuacji nie czekaj, aż lekarz PCOS i dolegliwości oceni na planowej wizycie.

Pilnej oceny wymagają też objawy znacznie podwyższonego cukru: silne pragnienie, bardzo częste oddawanie moczu, senność, osłabienie. Takie objawy wymagają sprawdzenia cukru jeszcze tego samego dnia. Jeśli pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia, zadzwoń pod 112 albo na telefon wsparcia dla dorosłych 116 123, a w przypadku nastolatki – na numer 116 111.

NFZ, prywatnie i mity

Do ginekologa na NFZ nie potrzebujesz skierowania, do endokrynologa zwykle tak – wystawia je lekarz POZ. W Szczecinie, tak jak w innych miastach, wiele kobiet wybiera wizyty prywatne, bo lekarz PCOS może wtedy ocenić szybciej, ale część badań trzeba opłacić. Szczegóły sprawdź w rejestracji lub na pacjent.gov.pl.

Częsty mit mówi, że z PCOS nie da się zajść w ciążę – to nieprawda, choć bywa to trudniejsze. Nieprawdą jest też, że lekarz PCOS może wyleczyć jednym zabiegiem albo jedną tabletką. To stan przewlekły, którego objawy da się dobrze kontrolować, a dobry lekarz ginekolog ułoży plan na kolejne lata.

Opis ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza. W nagłym przypadku dzwoń pod numer 112.