Płaskostopie – do kogo w Szczecinie?

Płaskostopie u dzieci i dorosłych – kiedy leczyć

Czym jest płaskostopie

Stopa opiera się na podłożu w trzech punktach, a między nimi rozpięte są łuki – podłużny wzdłuż wewnętrznego brzegu i poprzeczny w przodostopiu. Łuki działają jak amortyzator: rozkładają ciężar ciała i sprężynują przy każdym kroku. Płaskostopie to stan, w którym te łuki są obniżone albo spłaszczone. Gdy lekarz płaskostopie ocenia, odróżnia przede wszystkim postać podłużną, dotyczącą łuku wzdłuż stopy, od poprzecznej, czyli poszerzenia przodostopia.

Płaska stopa nie zawsze jest chorobą. U małych dzieci to etap rozwoju, a wielu dorosłych z niskim łukiem nie ma żadnych dolegliwości i nie potrzebuje leczenia. Ważniejsze od samego kształtu stopy jest to, czy jest ona elastyczna, czy sztywna, i czy powoduje ból. Ten tekst to informacja ogólna, a nie porada medyczna.

Płaska stopa u dziecka

Niemowlę i małe dziecko ma stopę wypełnioną poduszeczką tłuszczową, a więzadła są jeszcze wiotkie, dlatego łuk jest prawie niewidoczny. Do wieku przedszkolnego, a często dłużej, lekarz płaskostopie u dziecka traktuje jako normę rozwojową. Łuk kształtuje się stopniowo, zwykle do około siódmego, ósmego roku życia, i to w dużej mierze dzięki ruchowi.

Często spotyka się tak zwaną stopę płasko-koślawą elastyczną: gdy dziecko stoi, łuk znika, a pięta ustawia się koślawo, ale gdy wspina się na palce, łuk pojawia się, a pięta prostuje. Gdy lekarz płaskostopie oceni jako elastyczne, zwykle tylko je obserwuje, bo w większości przypadków nie wymaga leczenia. Liczy się to, czy dziecko chętnie biega, nie skarży się na ból i nie męczy się szybciej od rówieśników.

Inaczej jest ze stopą sztywną, której łuk nie pojawia się przy staniu na palcach, albo z płaską stopą, która boli. Wtedy trzeba dokładnie wyjaśnić przyczynę, bo może nią być na przykład zrost między kośćmi stępu albo choroba nerwowo-mięśniowa. Takie sytuacje są rzadkie, a gdy lekarz płaskostopie u dziecka uzna za sztywne, zleca zwykle zdjęcie rentgenowskie.

Płaskostopie u dorosłych

U dorosłych płaskostopie podłużne może być pozostałością z dzieciństwa albo rozwinąć się z czasem. Gdy lekarz płaskostopie nabyte u dorosłego ocenia, najczęściej znajduje niewydolność ścięgna mięśnia piszczelowego tylnego, które podtrzymuje łuk od wewnątrz. Dotyczy to częściej kobiet po czterdziestce, osób z nadwagą, nadciśnieniem i cukrzycą.

Inne przyczyny to urazy, choroby stawów, na przykład reumatoidalne zapalenie stawów, i zmiany w stopie u osób z długoletnią cukrzycą. Płaskostopie poprzeczne często nazywa się poszerzonym przodostopiem – idzie ono w parze z haluksami i odciskami pod podeszwą.

Płaskostopie bywa też skutkiem wieloletniej pracy stojącej, zwłaszcza na twardym podłożu, oraz ciąży, w której więzadła stają się bardziej podatne na rozciąganie. Po kilku ciążach lekarz płaskostopie u kobiety stwierdza czasem razem z tym, że stopa stała się nieco dłuższa i szersza.

Objawy

Wiele osób z płaską stopą nie odczuwa żadnych dolegliwości. Gdy pojawiają się objawy, są to zwykle ból łuku stopy lub pięty, ból po wewnętrznej stronie kostki, szybkie męczenie się nóg przy chodzeniu i staniu, czasem ból kolan lub kręgosłupa. Gdy lekarz płaskostopie wiąże z bólem kolan czy pleców, robi to ostrożnie, bo takie dolegliwości mają też wiele innych przyczyn.

Niepokojące są zmiany, które postępują: stopa coraz bardziej „ucieka” do środka, buty zdzierają się nierówno, a stanie na palcach jednej nogi staje się trudne albo niemożliwe. W takiej sytuacji warto zgłosić się szybko, bo wczesne leczenie ścięgna daje lepsze efekty. Przy płaskostopiu poprzecznym dominują ból pod przodostopiem i zrogowacenia skóry.

Do kogo się zgłosić

Pierwszą ocenę stóp dziecka wykonuje pediatra lub lekarz rodzinny, między innymi podczas bilansów zdrowia. Gdy lekarz płaskostopie uzna za nietypowe, bolesne albo sztywne, kieruje do specjalisty. Rozpoznanie i plan leczenia ustala lekarz ortopeda, u dzieci najlepiej z doświadczeniem w ortopedii dziecięcej.

W ćwiczeniach pomaga fizjoterapeuta, który pokaże, jak wzmacniać mięśnie stóp i podudzi i jak poprawić sposób chodzenia. Jeśli lekarz płaskostopie leczy wkładkami, powinien jasno powiedzieć, jaki mają mieć kształt i jak długo je nosić. Gotowe lub wykonane na wymiar wkładki kupisz w sklepie ortopedycznym, gdzie zwykle można też zbadać stopę na podoskopie.

Jak wygląda badanie

Badanie zaczyna się od obejrzenia stóp w staniu, z przodu, z boku i od tyłu, potem w chodzie i przy wspięciu na palce. Prosty test wspięcia na palce pozwala w kilka sekund odróżnić stopę elastyczną od sztywnej. Ocenia się też ruchomość stawów, siłę mięśni, długość ścięgna Achillesa i zużycie butów. U dziecka lekarz płaskostopie ocenia także w kontekście całej postawy – ustawienia kolan, miednicy i kręgosłupa.

Pomocniczo wykonuje się podoskopię albo badanie odbicia stopy, które pokazuje rozkład nacisku. Wyniki komputerowego badania stóp są jednak tylko uzupełnieniem – lekarz płaskostopie rozpoznaje przede wszystkim na podstawie badania stopy. Przy bólu, sztywności lub planowanym leczeniu operacyjnym zleca się zdjęcie rentgenowskie stóp na stojąco, a przy podejrzeniu uszkodzenia ścięgna – USG lub rezonans magnetyczny.

Leczenie

U dzieci z elastyczną, niebolesną płaską stopą najlepszym „lekiem” jest ruch: chodzenie boso po trawie i piasku, wspinanie się, bieganie, zabawy palcami stóp. Wkładek u małego dziecka bez dolegliwości zwykle się nie zaleca, bo nie ma dowodów, że przyspieszają kształtowanie się łuku.

U dorosłych z dolegliwościami podstawą są dobrze dobrane wkładki, wygodne buty z usztywnioną piętą i ćwiczenia wzmacniające mięśnie stopy i podudzia. Przy niewydolności ścięgna lekarz płaskostopie leczy czasem dodatkowo ortezą stawu skokowego i okresowym odciążeniem. Redukcja masy ciała zmniejsza obciążenie stóp i często wyraźnie łagodzi ból.

Do operacji lekarz płaskostopie kwalifikuje rzadko – przy sztywnej, bolesnej stopie, zroście kości stępu albo zaawansowanym uszkodzeniu ścięgna, gdy inne metody zawiodły. Zabieg zależy od przyczyny: od rekonstrukcji ścięgien po korekcję ustawienia kości.

Co możesz zrobić sam

Dbaj o codzienną aktywność, chodź boso po domu i po naturalnym podłożu, kiedy to możliwe. Ćwiczenia są proste: podnoszenie palcami chusteczki, toczenie stopą piłeczki, wspięcia na palce, chodzenie na zewnętrznych krawędziach stóp. Rób je regularnie – efekt zależy bardziej od systematyczności niż od długości ćwiczeń.

Wybieraj buty z szerokim przodem, stabilną piętą i elastyczną podeszwą, dopasowane do długości i szerokości stopy. Dziecku kupuj buty z zapasem kilku milimetrów, a nie „na wyrost”. Nie przekładaj wkładek między butami różnych rodzajów bez sprawdzenia, czy pasują, i zabieraj je na wizyty, żeby lekarz płaskostopie mógł ocenić razem z nimi.

Jeśli masz cukrzycę, codziennie oglądaj stopy, a o każdej zmianie kształtu stopy powiedz – lekarz płaskostopie u diabetyka traktuje szczególnie poważnie. Pomoc w pielęgnacji skóry i paznokci zapewni podolog.

Kiedy pilnie

Pilnej oceny wymaga nagle obrzęknięta, ciepła i zaczerwieniona stopa u osoby z cukrzycą, nawet jeśli prawie nie boli – może to być ostra postać neuropatii stawowej, w której stopa szybko się zniekształca. Szybkiej oceny wymaga też sytuacja, gdy po urazie lub nagłym bólu łuk się zapadł i nie możesz stanąć na palcach chorej nogi.

Na SOR jedź po urazie stopy z wyraźnym zniekształceniem, silnym bólem i niemożnością obciążenia nogi. Rana na stopie z gorączką, zaczerwienieniem i ropą u osoby z cukrzycą to również sytuacja pilna. W takich sytuacjach nie czekaj na planową wizytę, na której lekarz płaskostopie ocenia w zwykłym trybie.

NFZ, prywatnie i mity

Do poradni ortopedycznej na NFZ zwykle potrzebne jest skierowanie od lekarza POZ, podobnie jak na fizjoterapię. Na wkładki, które lekarz płaskostopiem uzasadni, można czasem uzyskać dofinansowanie na podstawie zlecenia – zasady sprawdź w rejestracji, w sklepie ortopedycznym lub na pacjent.gov.pl. Prywatnie łatwiej o szybki termin, także w Szczecinie.

Mit pierwszy: każde dziecko z płaską stopą potrzebuje wkładek i butów z wysoką cholewką. W większości przypadków wystarcza obserwacja, a sztywne buty mogą wręcz osłabiać mięśnie stopy. Mit drugi: płaska stopa wyklucza sport – tymczasem wielu sportowców ma niski łuk i nie ma z tego powodu żadnych problemów.

Dobry lekarz ortopeda oceni, czy stopa w ogóle wymaga leczenia, i nie będzie zlecał wkładek „na wszelki wypadek”. Jeśli wcześniej lekarz płaskostopie u twojego dziecka rozpoznał, a ono biega bez bólu, zapytaj na kontroli, czy leczenie jest nadal potrzebne.

Opis ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza. W nagłym przypadku dzwoń pod numer 112.