Tarczyca – do kogo w Szczecinie?

Choroby tarczycy – objawy, badania i leczenie

Czym jest tarczyca i jak działa

Tarczyca to niewielki gruczoł w kształcie motyla, położony z przodu szyi, poniżej krtani. Wytwarza hormony, które regulują tempo przemiany materii – wpływają na pracę serca, temperaturę ciała, masę ciała, nastrój, koncentrację, stan skóry i włosów, a u kobiet także na cykl miesiączkowy. Pracą tarczycy steruje przysadka mózgowa za pomocą hormonu TSH. Gdy lekarz tarczycę podejrzewa o nieprawidłowe działanie, zwykle zaczyna właśnie od oznaczenia TSH.

Choroby tarczycy są bardzo częste, zwłaszcza u kobiet, i mogą pojawić się w każdym wieku. Większość z nich dobrze poddaje się leczeniu, choć część wymaga przyjmowania leków przez wiele lat. Im wcześniej tarczyca zostanie zbadana, tym prościej zapobiec kłopotliwym objawom. Ten tekst to informacja ogólna, a nie porada medyczna.

Najczęstsze choroby tarczycy

Niedoczynność tarczycy oznacza zbyt małą produkcję hormonów. Najczęstszą jej przyczyną jest przewlekłe autoimmunologiczne zapalenie tarczycy, nazywane chorobą Hashimoto, w którym układ odpornościowy stopniowo uszkadza gruczoł. W chorobie Hashimoto lekarz tarczycę ocenia regularnie, bo jej funkcja może słabnąć przez lata.

Nadczynność tarczycy to stan, w którym hormonów jest za dużo. Może ją wywołać choroba Gravesa-Basedowa, guzki produkujące nadmiar hormonów albo przejściowe zapalenie gruczołu. Gdy lekarz tarczycę uzna za nadczynną, leczy ją pilniej, bo nadmiar hormonów obciąża serce.

Bardzo częste są też guzki tarczycy i wole, czyli powiększenie gruczołu. Zdecydowana większość guzków jest łagodna, ale każdy wymaga oceny. Po wykryciu guzka wykonuje się USG, a w razie potrzeby biopsję. Rzadziej spotyka się zapalenia tarczycy po infekcji lub po porodzie oraz nowotwory, które w większości przypadków dobrze rokują przy wczesnym leczeniu.

Objawy – na co zwrócić uwagę

Niedoczynność rozwija się powoli i łatwo ją pomylić ze zwykłym przemęczeniem. Typowe są zmęczenie, senność, marznięcie, przybieranie na wadze, zaparcia, sucha skóra, wypadanie włosów, spowolnienie, gorszy nastrój, obrzęki twarzy i zaburzenia miesiączkowania. Wiele osób dziwi się, że lekarz tarczycę wskazuje jako przyczynę objawów, które od dawna zrzucały na stres.

Nadczynność daje objawy niemal odwrotne: kołatanie serca, drżenie rąk, nerwowość, bezsenność, potliwość, uczucie gorąca, chudnięcie mimo dobrego apetytu i częstsze wypróżnienia. W chorobie Gravesa-Basedowa mogą pojawić się też dolegliwości oczne – pieczenie, łzawienie, wytrzeszcz. Przy takim zestawie objawów lekarz tarczycę sprawdza w pierwszej kolejności.

Guzki często nie dają żadnych objawów i są wykrywane przypadkiem. Duże wole może jednak uciskać tchawicę i przełyk, powodując uczucie ucisku w szyi, chrypkę lub trudności w przełykaniu. Każde wyczuwalne zgrubienie na szyi warto pokazać lekarzowi, który obejrzy i zbada szyję palpacyjnie.

Kiedy i do jakiego lekarza

Pierwszym krokiem jest lekarz POZ, który zleci oznaczenie TSH, a w razie potrzeby także wolnych hormonów tarczycy. W łagodnej niedoczynności lekarz tarczycę może leczyć sam, bez kierowania do specjalisty. Ważne, by przy badaniu kontrolnym ocenić także samopoczucie, a nie tylko wynik.

Gdy wyniki są nieprawidłowe, objawy nasilone, pojawiła się nadczynność albo guzek, warto trafić do specjalisty. Chorobami gruczołów dokrewnych zajmuje się lekarz endokrynolog, który dobierze dalszą diagnostykę i leczenie. W Szczecinie lekarz endokrynolog przyjmuje w poradniach z umową NFZ i w gabinetach prywatnych. Gdy lekarz tarczycę podejrzewa o zmianę nowotworową, konsultuje pacjenta z chirurgiem lub onkologiem.

Przed wizytą zbierz wcześniejsze wyniki badań i opisy USG, zanotuj objawy i przyjmowane leki, także suplementy z biotyną, która może zafałszować wyniki. Dzięki temu ocena będzie rzetelniejsza, a plan leczenia ustalony szybciej.

Diagnostyka i badania

Podstawą jest badanie krwi – oznaczenie TSH, a w razie potrzeby wolnych hormonów FT4 i FT3. Przy podejrzeniu choroby autoimmunologicznej bada się przeciwciała, na przykład anty-TPO. Dzięki tym wynikom lekarz tarczycę może ocenić jako działającą prawidłowo, za słabo albo za mocno. Krew najlepiej pobrać rano, o stałej porze.

Bardzo ważnym badaniem jest USG tarczycy – bezbolesne, szybkie i dokładne. Pozwala ocenić wielkość gruczołu, jego strukturę i ewentualne guzki. Badanie możesz wykonać w pracowni, którą wskaże ci lekarz, a listę miejsc, gdzie robi się USG, znajdziesz w naszym serwisie. Gdy lekarz tarczycę ocenia w USG i widzi guzki o niepokojących cechach, kieruje na biopsję cienkoigłową.

W wybranych przypadkach stosuje się scyntygrafię, czyli badanie z użyciem niewielkiej dawki izotopu, które pokazuje, które części gruczołu pracują nadmiernie. Wszystkie te wyniki zestawia się z objawami i badaniem szyi.

Leczenie chorób tarczycy

Niedoczynność leczy się, uzupełniając brakujący hormon w tabletce przyjmowanej codziennie rano na czczo. Dawkę ustala lekarz i dostosowuje ją do wyników kolejnych badań. Po zmianie dawki lekarz tarczycę kontroluje zwykle po kilku tygodniach. Leczenie jest bezpieczne, jeśli stosuje się je zgodnie z zaleceniami.

Nadczynność leczy się lekami hamującymi produkcję hormonów, jodem promieniotwórczym albo operacyjnie. Zanim lekarz tarczycę zacznie leczyć jedną z tych metod, uzgadnia wybór z pacjentem, biorąc pod uwagę przyczynę, wiek i plany rodzinne. Doraźnie stosuje się też leki łagodzące kołatanie serca i drżenie.

Łagodne guzki zwykle wystarczy obserwować w kolejnych badaniach USG. Duże wole uciskające sąsiednie narządy lub zmiany podejrzane usuwa się chirurgicznie. Po operacji, jeśli gruczoł usunięto w całości, konieczne jest przyjmowanie hormonu w tabletce.

Co możesz zrobić sam

Przyjmuj leki regularnie, o stałej porze i zgodnie z zaleceniami – najczęściej na czczo, w odstępie od posiłku i od niektórych innych leków czy suplementów. Nie zmieniaj dawki na własną rękę i nie odstawiaj leku, gdy poczujesz się lepiej. Jeśli pojawią się nowe objawy, daj znać, żeby lekarz tarczycę mógł ocenić ponownie.

Zdrowa, urozmaicona dieta, ruch i sen wspierają samopoczucie, ale nie zastąpią leczenia. W Polsce sól kuchenna jest jodowana, więc większości osób nie trzeba dodatkowo suplementować jodu – w niektórych chorobach może to nawet zaszkodzić. Zanim zaczniesz przyjmować suplementy „na tarczycę”, poczekaj, aż lekarz tarczycę zbada i oceni, czy w ogóle ich potrzebujesz.

Dzieci, ciąża i seniorzy

U noworodków w Polsce wykonuje się badania przesiewowe w kierunku wrodzonej niedoczynności tarczycy, bo jej wczesne leczenie chroni prawidłowy rozwój. U dzieci i nastolatków choroby tarczycy mogą objawiać się spowolnieniem wzrostu, gorszymi wynikami w nauce lub zmianami masy ciała. U dziecka badanie tarczycy łączy się wtedy z oceną wzrostu i dojrzewania.

Hormony tarczycy są bardzo ważne w ciąży, zarówno dla matki, jak i dla rozwoju dziecka. Przy planowaniu ciąży dobrze, by lekarz tarczycę sprawdził jeszcze przed poczęciem. Jeśli przyjmujesz leki na tarczycę i zajdziesz w ciążę, szybko skontaktuj się z lekarzem, bo zapotrzebowanie zwykle rośnie. U seniorów objawy bywają nietypowe – niedoczynność może przypominać otępienie lub depresję, a nadczynność dawać głównie zaburzenia rytmu serca.

Najczęstsze mity

Pierwszy mit głosi, że tarczyca odpowiada za każdy problem z wagą. Niedoczynność może sprzyjać tyciu, ale zwykle o kilka kilogramów, a po wyrównaniu hormonów masa ciała nie spada sama bez zmiany nawyków. Jeśli lekarz tarczycę uzna za zdrową, przyczyn przybierania na wadze warto szukać gdzie indziej.

Drugi mit mówi, że przy chorobie Hashimoto konieczna jest specjalna, bardzo restrykcyjna dieta. Nie ma dowodów, że eliminowanie całych grup produktów bez wskazań poprawia przebieg choroby. Trzeci mit dotyczy leków – część osób boi się, że hormon w tabletce „rozleniwi” gruczoł. W rzeczywistości lek uzupełnia dokładnie to, czego organizm sam nie wytwarza.

Kiedy pilnie – SOR lub 112

Choroby tarczycy rzadko są stanem nagłym, ale zdarzają się wyjątki. Dzwoń pod 112 lub jedź na SOR, gdy pojawia się wysoka gorączka z bardzo szybkim biciem serca, pobudzeniem, splątaniem, wymiotami lub biegunką u osoby z nadczynnością – to może być przełom tarczycowy. W takiej sytuacji nie czekaj, aż lekarz tarczycę oceni na planowej wizycie.

Pilnej pomocy wymaga też szybko narastający obrzęk szyi z dusznością lub trudnością w przełykaniu, a u osoby z ciężką niedoczynnością – skrajna senność, wychłodzenie i spowolnienie oddechu. Po takim epizodzie lekarz tarczycę leczy zwykle w szpitalu.

NFZ czy prywatnie

Oznaczenie TSH możesz wykonać na zlecenie lekarza POZ w ramach NFZ. Do poradni endokrynologicznej zwykle potrzebne jest skierowanie od lekarza POZ – szczegóły i terminy sprawdź w rejestracji lub na pacjent.gov.pl. Badania hormonów i USG można też wykonać prywatnie, bez skierowania, płacąc za nie samodzielnie. Wiele osób w Szczecinie łączy obie drogi – leczenie na NFZ i kontrolne USG prywatnie.

Najważniejsza jest regularność kontroli i porównywanie wyników w czasie. Dobrze, gdy lekarz tarczycę zna od lat i widzi, jak zmieniają się wyniki i obraz w USG.

Opis ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza. W nagłym przypadku dzwoń pod numer 112.