Ugryzienie kleszcza i borelioza – do kogo w Szczecinie?

Ugryzienie kleszcza i borelioza – co robić i kiedy do lekarza

Kleszcz – mały pasożyt, realne ryzyko

Kleszcze żyją w lasach, parkach, na łąkach i w przydomowych ogrodach, a najaktywniejsze są od wiosny do jesieni, choć w ciepłe zimy spotyka się je także w grudniu czy lutym. Wspinają się na trawy i krzewy, skąd przechodzą na człowieka lub zwierzę. Wkłucie zwykle nie boli, dlatego wiele osób zauważa pasożyta dopiero po kilku godzinach albo wcale. Mieszkańcy Szczecina i okolic, gdzie nie brakuje lasów i terenów zielonych, z ugryzieniem kleszcza spotykają się co sezon.

Większość takich przygód kończy się bez żadnych następstw. Kleszcz może jednak przenosić choroby, z których najważniejsze w Polsce to borelioza i kleszczowe zapalenie mózgu. Ten tekst to informacja ogólna, a nie porada medyczna.

Jak usunąć kleszcza

Kleszcza usuń jak najszybciej – ryzyko zakażenia boreliozą rośnie z czasem, przez który pasożyt jest przyssany. Chwyć go pęsetą lub specjalnym przyrządem jak najbliżej skóry i wyciągnij zdecydowanym, równym ruchem, bez szarpania i ściskania odwłoka. Po ugryzieniu kleszcza nie musisz czekać na wizytę – usuniesz go sam, a zwłoka tylko zwiększa ryzyko.

Nie smaruj kleszcza tłuszczem, masłem, alkoholem ani nie przypalaj go – zdenerwowany pasożyt może zwrócić treść do rany. Po usunięciu zdezynfekuj skórę, umyj ręce i zapisz datę oraz miejsce, w które się wbił. Jeśli w skórze została część aparatu gębowego, zwykle nie jest to groźne i nie trzeba jej na siłę wydłubywać – organizm sam ją usunie.

Gdy kleszcz jest w trudno dostępnym miejscu albo nie potrafisz go chwycić, pomogą w przychodni lub punkcie pomocy doraźnej. Badanie samego pasożyta w laboratorium nie jest zalecane, bo wynik nie mówi, czy ukąszenie kleszcza doprowadziło do zakażenia człowieka.

Borelioza – rumień wędrujący i inne objawy

Borelioza z Lyme to choroba bakteryjna. Jej najbardziej charakterystycznym objawem jest rumień wędrujący, który pojawia się w miejscu wkłucia zwykle od kilku dni do kilku tygodni później. To czerwona plama, która stopniowo się powiększa, osiąga co najmniej kilka centymetrów średnicy i często blednie w środku, przez co przypomina tarczę. Typowy rumień wystarcza do rozpoznania bez badań krwi.

Rumień zwykle nie swędzi ani nie boli. Może mu towarzyszyć zmęczenie, stan podgorączkowy, bóle mięśni i stawów. Małe zaczerwienienie, które pojawia się od razu po ukąszeniu kleszcza i znika po kilku dniach, to odczyn miejscowy, a nie borelioza.

Nieleczona borelioza może po tygodniach lub miesiącach dać objawy z innych narządów: porażenie nerwu twarzowego, silne bóle korzeniowe, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zaburzenia rytmu serca czy nawracające obrzęki kolana. Wiele osób w ogóle nie zauważyło pasożyta, a mimo to boreliozę trzeba wziąć pod uwagę.

Kleszczowe zapalenie mózgu i inne choroby

Kleszczowe zapalenie mózgu wywołuje wirus. Choroba często przebiega dwufazowo: kilka dni lub tygodni po ukąszeniu kleszcza pojawiają się objawy grypopodobne, potem następuje poprawa, a po niej silny ból głowy, wysoka gorączka, sztywność karku i wymioty. Czasem dochodzą zaburzenia świadomości i niedowłady. Leku przeciwwirusowego nie ma, dlatego leczenie jest objawowe i odbywa się w szpitalu.

Przed kleszczowym zapaleniem mózgu chroni szczepienie, podawane w kilku dawkach, z dawkami przypominającymi. Warto je rozważyć z wyprzedzeniem, zwłaszcza jeśli dużo czasu spędzasz w lesie, na działce lub pracujesz na zewnątrz. Przeciw boreliozie szczepionki obecnie nie ma.

Kleszcze przenoszą też rzadsze choroby, takie jak anaplazmoza czy babeszjoza, które dają gorączkę, osłabienie i zmiany w badaniach krwi. Gdy po ukąszeniu kleszcza pojawia się gorączka bez rumienia, trzeba wziąć pod uwagę także te infekcje.

Kiedy do lekarza i do jakiego

Jeśli nic się nie dzieje, wizyta zwykle nie jest potrzebna. Obserwuj miejsce przez około miesiąc. Do lekarza zgłoś się, gdy pojawi się powiększający się rumień, gorączka, bóle głowy, mięśni lub stawów, porażenie mięśni twarzy albo inne niepokojące objawy. Przygotuj informację, kiedy i gdzie doszło do ukąszenia kleszcza.

Pierwszym adresem jest przychodnia POZ – lekarz rodzinny lub lekarz internista rozpozna rumień wędrujący i włączy leczenie. Zdjęcie rumienia pomoże, jeśli do wizyty zmiana zblednie.

Przy podejrzeniu późnych postaci boreliozy, kleszczowego zapalenia mózgu, wątpliwościach co do rozpoznania lub braku poprawy kolejnym krokiem jest lekarz chorób zakaźnych. Doświadczony lekarz chorób zakaźnych zdecyduje o badaniach, w tym ewentualnym badaniu płynu mózgowo-rdzeniowego. Przy objawach z serca lub stawów, które pojawiły się tygodnie po ugryzieniu kleszcza, potrzebna bywa współpraca z kardiologiem lub reumatologiem. Dobry lekarz internista pomoże z kolei uporządkować leczenie, gdy chorujesz przewlekle na inne schorzenia.

Diagnostyka i badania

Przy typowym rumieniu wędrującym badania krwi nie są potrzebne, a nawet mogą wprowadzić w błąd, bo przeciwciała pojawiają się dopiero po kilku tygodniach. Badanie przeciwciał w pierwszych dniach nie ma więc sensu.

W późniejszych postaciach boreliozy wykonuje się badania dwuetapowe: najpierw test przesiewowy, a gdy jest dodatni lub wątpliwy – test potwierdzenia. Wynik zawsze odnosi się do objawów, bo przeciwciała po dawnym ugryzieniu kleszcza mogą utrzymywać się latami. Przy podejrzeniu neuroboreliozy lub kleszczowego zapalenia mózgu bada się płyn mózgowo-rdzeniowy.

Unikaj komercyjnych testów o niepotwierdzonej wartości, które nie są uznawane w diagnostyce boreliozy. Dotyczy to na przykład niektórych testów komórkowych i badań wykonywanych poza laboratoriami medycznymi.

Leczenie

Rumień wędrujący leczy się antybiotykiem przyjmowanym doustnie przez dwa do trzech tygodni – rodzaj i czas leczenia ustala lekarz. Leczenie zaczyna się od razu, bez czekania na badania. Późne postacie, zwłaszcza neuroborelioza, wymagają czasem antybiotyku dożylnego.

Profilaktycznego antybiotyku po każdym ukąszeniu kleszcza zwykle się nie zaleca. W większości przypadków wystarcza obserwacja skóry, a antybiotyk podaje się dopiero przy objawach.

Po leczeniu niektóre osoby przez pewien czas odczuwają zmęczenie i bóle mięśni. To nie musi oznaczać, że infekcja trwa. Wielomiesięczne kuracje antybiotykami bez potwierdzonego wskazania nie przynoszą korzyści, a szkodzą.

Mity o kleszczach

Kleszcze nie spadają z drzew – czekają na trawach i niskich krzewach, zwykle do wysokości kolan lub pasa. Nie trzeba ich też wykręcać w żadną stronę. Wbrew popularnej radzie pasożyta wyciąga się zwykłym, równym ruchem, bez obracania.

Wiele osób wierzy, że każdy kleszcz oznacza boreliozę. W rzeczywistości zakażona jest tylko część kleszczy, a przeniesienie bakterii wymaga zwykle dłuższego żerowania. Mitem jest też to, że po usunięciu pasożyta zawsze trzeba brać antybiotyk „na wszelki wypadek”.

Jak się chronić

Na spacer do lasu lub na łąkę zakładaj jasne ubranie z długimi rękawami i nogawkami, spodnie wpuszczone w skarpety i pełne buty. Repelenty przeznaczone przeciw kleszczom, stosowane zgodnie z instrukcją, wyraźnie zmniejszają ryzyko ukąszenia kleszcza. Trzymaj się ścieżek, unikaj wysokiej trawy i zarośli. Po powrocie dokładnie obejrzyj całe ciało, zwłaszcza pachwiny, pachy, okolice za uszami i pod kolanami.

Weź prysznic, a ubranie wytrzep lub upierz. Zabezpieczaj psy i koty preparatami przeciwkleszczowymi, bo mogą przynieść kleszcze do domu. Najważniejsza jest potem obserwacja miejsca przez kilka tygodni.

Dzieci, ciąża i seniorzy

U dzieci kleszcze najczęściej wbijają się w skórę głowy, za uszami, w pachach i pachwinach. Dziecko po zabawie na trawie warto obejrzeć wieczorem. Gdy maluch po ugryzieniu kleszcza boi się pęsety, a ty nie potrafisz go uspokoić, pomogą w przychodni. U dziecka postępowanie jest podobne jak u dorosłego, ale antybiotyk dobiera się do wieku. Szczepienie przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu można rozważyć także u dzieci.

W ciąży boreliozę również się leczy, wybierając antybiotyk bezpieczny dla dziecka. Ciężarna, u której pojawił się rumień, powinna zgłosić się szybko. U seniorów kleszczowe zapalenie mózgu ma często cięższy przebieg, dlatego szczepienie jest u nich szczególnie warte rozważenia.

Objawy alarmowe – kiedy SOR lub 112

Na SOR lub pod 112 trzeba zgłosić się przy silnym bólu głowy z wysoką gorączką, sztywnością karku i wymiotami, zaburzeniach świadomości, drgawkach, niedowładach. Pilnej pomocy wymagają też omdlenia, bardzo wolne lub nierówne bicie serca oraz duszność. Nie zastanawiaj się wtedy, czy to ma związek z niedawnym ukąszeniem kleszcza – liczy się szybkie badanie. Ciężka reakcja alergiczna – obrzęk twarzy, duszność, osłabienie – to wskazanie do natychmiastowego wezwania pomocy.

NFZ i wizyta prywatna

Rumień wędrujący oceni i leczy lekarz POZ w ramach NFZ, bez skierowania. Prywatna wizyta przebiega według tych samych zasad. Do poradni chorób zakaźnych zwykle potrzebne jest skierowanie – sprawdź zasady w rejestracji lub na pacjent.gov.pl. Szczepienie przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu jest dla większości dorosłych odpłatne, a szczegóły warto sprawdzić w przychodni lub punkcie szczepień.

Opis ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza. W nagłym przypadku dzwoń pod numer 112.