Zespół jelita drażliwego – do kogo w Szczecinie?

Zespół jelita drażliwego – objawy, rozpoznanie i leczenie

Czym jest zespół jelita drażliwego

Zespół jelita drażliwego, w skrócie IBS, to przewlekła dolegliwość, w której nawracający ból brzucha łączy się ze zmianami rytmu wypróżnień – biegunkami, zaparciami albo jednym i drugim na zmianę. W badaniach nie widać przy tym zapalenia, owrzodzeń ani guza. Jelito jest zdrowe w budowie, ale pracuje inaczej: jest bardziej wrażliwe na rozciąganie, szybciej lub wolniej przesuwa treść i silniej reaguje na stres. To nie znaczy, że objawy są wymyślone – są prawdziwe, tylko ich źródło leży w czynności jelita, a nie w jego uszkodzeniu.

IBS jest bardzo częsty, częściej u kobiet i zwykle zaczyna się przed pięćdziesiątką. Nie skraca życia i nie przechodzi w nowotwór, ale potrafi mocno utrudnić codzienność – od planowania podróży po pracę i życie towarzyskie. Dobra wiadomość jest taka, że zwykle da się znaleźć sposób na złagodzenie objawów. Ten tekst jest informacją ogólną, a nie poradą medyczną.

Przyczyny

Nie ma jednej przyczyny. Ważną rolę odgrywa tak zwana oś jelitowo-mózgowa, czyli stała komunikacja między układem nerwowym jelit a mózgiem. U osób z IBS sygnały z jelita są odbierane intensywniej, a stres, lęk i napięcie szybko przekładają się na brzuch. To dlatego objawy zespołu jelita drażliwego często nasilają się w okresach przeciążenia, choć nie są „tylko z nerwów”.

U części osób IBS zaczyna się po ostrej infekcji jelitowej, na przykład po zatruciu pokarmowym w podróży. Znaczenie mają też zmiany w składzie bakterii jelitowych, nadwrażliwość na niektóre składniki pożywienia i predyspozycja rodzinna. Rzadko jednak da się wskazać jeden czynnik – zwykle nakłada się kilka.

Objawy i odmiany

Główne objawy to ból lub skurcze brzucha, które często słabną po wypróżnieniu, wzdęcia i uczucie przelewania, gazy, uczucie niepełnego wypróżnienia, śluz w stolcu. Dolegliwości mają charakter nawrotowy: tygodnie spokoju przeplatają się z okresami zaostrzeń. O tym rozpoznaniu mówi się wtedy, gdy objawy trwają co najmniej kilka miesięcy i powtarzają się regularnie.

Wyróżnia się postać z przewagą biegunek, z przewagą zaparć i mieszaną, w której jedno przechodzi w drugie. Od rodzaju zależy leczenie. Przy postaci biegunkowej trzeba też pamiętać o nietolerancji laktozy i nadmiarze słodzików, które dają podobny obraz.

Wiele osób z IBS ma też inne dolegliwości: zgagę, uczucie pełności po posiłku, zmęczenie, bóle głowy, gorszy sen. Nie znaczy to, że wszystko wynika z zespołu jelita drażliwego – każda z tych dolegliwości może mieć własną przyczynę.

Kiedy do lekarza i do jakiego

Pierwszym krokiem jest lekarz rodzinny. Zbierze wywiad, zbada brzuch i zleci podstawowe badania. W prostszych przypadkach rozpoznanie i leczenie może prowadzić już lekarz POZ, bez skierowania dalej. Na NFZ do specjalisty zwykle potrzebne jest skierowanie od lekarza POZ – szczegóły sprawdzisz w rejestracji lub na pacjent.gov.pl.

Gdy objawy są nietypowe, leczenie nie pomaga albo pojawiają się sygnały alarmowe, kolejnym krokiem jest lekarz gastroenterolog. W Szczecinie gastroenterolodzy przyjmują zarówno na NFZ, jak i prywatnie, ale na pierwszą wizytę w ramach NFZ czasem trzeba poczekać. Na wizytę zabierz wyniki badań i notatki o objawach z kilku tygodni.

Diagnostyka – czego się szuka

IBS rozpoznaje się na podstawie typowych objawów i po wykluczeniu innych chorób, które mogą je naśladować. Zwykle wykonuje się morfologię, CRP, badanie TSH, przeciwciała w kierunku celiakii, a przy biegunkach także kalprotektynę w kale, która pomaga odróżnić IBS od zapalnych chorób jelit. Gdy wyniki są prawidłowe, a objawy typowe, rozbudowana diagnostyka zwykle nie jest potrzebna.

Kolonoskopię zleca zwykle lekarz gastroenterolog przy objawach alarmowych, przy chorobie nowotworowej jelita w bliskiej rodzinie, przy początku objawów po pięćdziesiątce albo gdy obraz nie jest jasny. Bez takich wskazań kolonoskopia u młodej osoby z typowymi objawami zespołu jelita drażliwego zwykle niczego nie wnosi. Czasem wykonuje się też USG brzucha lub testy oddechowe.

Objawy alarmowe, które wymagają pilniejszej i szerszej diagnostyki, to krew w stolcu, niezamierzone chudnięcie, gorączka, niedokrwistość, biegunka budząca w nocy, wyczuwalny guz w brzuchu i postępujące objawy u osoby starszej. Przy którymkolwiek z nich trzeba najpierw wykluczyć poważniejszą przyczynę.

Leczenie

Leczenie dobiera się do przeważających objawów. Przy bólu i skurczach stosuje się leki rozkurczowe, przy biegunkach – leki spowalniające pasaż, przy zaparciach – błonnik rozpuszczalny i łagodne środki przeczyszczające. Przy uporczywych objawach stosuje się czasem małe dawki leków działających na przewodnictwo bólu, które pierwotnie stosowano w depresji. Nie chodzi wtedy o leczenie depresji, tylko o zmniejszenie wrażliwości jelita.

Skuteczne bywają też metody psychologiczne – terapia poznawczo-behawioralna czy hipnoterapia ukierunkowana na jelita. Przy wyraźnym związku ze stresem taka terapia jest równorzędną częścią leczenia, a nie jego zastępstwem. Część osób odczuwa poprawę po probiotykach, ale efekt jest indywidualny.

Leczenie IBS rzadko polega na jednym leku. Częściej leczenie zespołu jelita drażliwego przebiega metodą prób i obserwacji, ze zmianą postępowania co kilka tygodni. Cierpliwość popłaca, bo objawy z czasem bardzo często łagodnieją.

Dieta

Pomagają regularne posiłki w spokojnych warunkach, unikanie bardzo obfitych i tłustych dań, ograniczenie alkoholu, kawy i napojów gazowanych, a przy zaparciach stopniowe zwiększanie błonnika i picie wody. Gdy podstawowe zasady nie wystarczają, pomocna bywa dieta z ograniczeniem fermentujących węglowodanów prowadzona przez dietetyka.

Taka dieta, znana jako low FODMAP, ma trzy etapy: krótkie wykluczenie, stopniowe przywracanie produktów i ustalenie, co naprawdę szkodzi. Prowadzona na własną rękę często kończy się zbyt ubogim jadłospisem. Dlatego warto robić ją pod okiem specjalisty – dietetyk pomoże przejść wszystkie etapy i nie zostać na długo z listą zakazanych produktów. Przed eliminacją glutenu trzeba najpierw wykluczyć celiakię, bo dieta bezglutenowa fałszuje wyniki badań.

Co możesz zrobić sam

Prowadź przez kilka tygodni dzienniczek: co jesz, jak śpisz, jak wyglądają wypróżnienia, co działo się danego dnia. Często pozwala to zauważyć powtarzalne wzorce. Takie notatki są też bardzo pomocne na kolejnej wizycie.

Regularny ruch – spacer, rower, pływanie, joga – poprawia pracę jelit i obniża napięcie. Ważny jest też sen i czas na spokojne wypróżnienie, bez pośpiechu. Ostrożnie z suplementami i dietami z internetu – to, co pomogło znajomemu, tobie może zaszkodzić.

Mity o jelicie drażliwym

„To wszystko z nerwów” – tylko częściowo. Stres nasila objawy, ale nie jest ich jedyną przyczyną, a wrażliwość jelita da się zmierzyć w badaniach naukowych. „Trzeba wykluczyć gluten i nabiał na zawsze” – nie ma takiej potrzeby, jeśli nie stwierdzono celiakii ani nietolerancji, a długie diety eliminacyjne mogą prowadzić do niedoborów. „Skoro to zespół jelita drażliwego, badania już nigdy nie będą potrzebne” – też nieprawda, bo nowe, niepokojące objawy zawsze trzeba ocenić od nowa.

Nie ma też dowodów, że płukanie jelit czy kosztowne testy „nietolerancji pokarmowych” z krwi pomagają w IBS. Częściej prowadzą do niepotrzebnych ograniczeń w jedzeniu.

Dzieci, ciąża i osoby starsze

Nawracające bóle brzucha u dzieci są częste i często mają podobny, czynnościowy charakter. U dziecka zawsze ocenia się jednak wzrost, przyrost masy ciała i rozwój. Zahamowanie wzrostu, chudnięcie, krew w stolcu czy wybudzanie z bólu w nocy wymagają pilnej diagnostyki.

W ciąży objawy jelitowe często się zmieniają, a część leków nie jest zalecana – o leczeniu decyduj z lekarzem prowadzącym ciążę. U osoby po pięćdziesiątce, u której objawy pojawiły się po raz pierwszy, najpierw szuka się innych przyczyn. Dotyczy to zwłaszcza zmiany rytmu wypróżnień, która utrzymuje się od kilku tygodni.

Kiedy pilnie – SOR lub 112

Zespół jelita drażliwego nie wywołuje stanów nagłych, ale osoba z IBS może zachorować na coś innego. Jedź na SOR, gdy pojawi się nagły, bardzo silny ból brzucha, brzuch staje się twardy i bolesny przy dotyku, masz wysoką gorączkę, wymiotujesz bez przerwy, oddajesz czarny, smolisty stolec lub dużo krwi, albo objawom towarzyszy odwodnienie i osłabienie. Nie zakładaj wtedy, że to kolejny zwykły napad.

Dzwoń pod 112 przy omdleniu, bardzo obfitym krwawieniu, objawach wstrząsu – bladości, zimnym pocie, szybkim tętnie – oraz gdy ból brzucha łączy się z bólem w klatce piersiowej i dusznością.

Opis ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza. W nagłym przypadku dzwoń pod numer 112.