Które czynniki ryzyka otępienia można zmienić samemu, a które wymagają działań społecznych

Streszczenie badania prostym językiem

O co chodzi w tym badaniu

Według międzynarodowej komisji ekspertów czasopisma The Lancet około 40% przypadków otępienia (demencji) można powiązać z dwunastoma czynnikami ryzyka, na które da się wpływać – np. nadciśnieniem, paleniem tytoniu czy niedosłuchem. To daje nadzieję na zapobieganie chorobie.

Autorzy z Australii zwracają jednak uwagę, że „modyfikowalny” nie znaczy „łatwy do zmiany”. Niektóre czynniki człowiek może łatwo rozpoznać i zmienić sam, inne wymagają specjalistycznych badań, pieniędzy albo decyzji politycznych. Zaproponowali więc podział, który to porządkuje.

Jak przeprowadzono badanie

Był to przegląd narracyjny, czyli opisowe omówienie literatury z dwóch baz publikacji, bez łączenia wyników w obliczenia. Dla każdego czynnika ryzyka autorzy opisali, jak można go wykryć, jak zmienić, jakich wymaga to zasobów i w jakim wieku najlepiej działać.

Czynniki podzielono na trzy grupy: niemodyfikowalne, modyfikowalne dzięki działaniom społecznym lub lokalnym oraz modyfikowalne przez samą osobę – z pomocą specjalistów albo bez niej.

Co wykazało

Do czynników niemodyfikowalnych zaliczono wiek, płeć i obecność wariantu genu APOE ε4, który zwiększa ryzyko choroby Alzheimera.

Działań społecznych wymagają: niskie wykształcenie, mało złożona praca, niski status społeczno-ekonomiczny, zanieczyszczenie powietrza i urazy głowy. Ich zmiana zależy np. od polityki państwa i zwykle wymaga działań we wczesnym okresie życia.

Najwięcej czynników można zmieniać indywidualnie: nadciśnienie i wysoki cholesterol, cukrzycę, otyłość, brak ruchu, palenie, złą dietę, nadmiar alkoholu, objawy depresji i lęku, przewlekły stres, małą aktywność umysłową i izolację, zaburzenia snu (w tym bezdech senny) oraz niedosłuch i słaby wzrok. W jednym z przytaczanych badań osoby z zaćmą po operacji miały o połowę niższe ryzyko otępienia niż osoby z nieoperowaną zaćmą.

Autorzy uważają, że najlepszym momentem na działanie jest wiek średni (45–65 lat) lub wcześniej. W późnym wieku niektóre „czynniki ryzyka”, jak wycofanie z życia towarzyskiego, mała aktywność czy depresja, mogą być już pierwszymi objawami rozwijającej się choroby. Omówili też bariery: słabą wiedzę o otępieniu, brak czasu i pieniędzy, trudność w utrzymaniu motywacji, a także nierówny dostęp do opieki zdrowotnej, zdrowej żywności czy terenów zielonych.

Co to oznacza dla pacjenta

Wiele czynników zwiększających ryzyko otępienia masz w zasięgu ręki – i często są to te same, które chronią serce. Regularne pomiary ciśnienia, badania krwi, kontrola słuchu i wzroku pomagają je wykryć. Warto zacząć dbać o nie jak najwcześniej, nie dopiero na emeryturze.

Nie każdy może jednak zmienić wszystko samodzielnie. Plan działania – np. leczenie nadciśnienia, cukrzycy czy bezdechu sennego – warto ustalić z lekarzem rodzinnym lub specjalistą.

Ograniczenia badania

Zaproponowany podział jest jakościowy – nie mierzy liczbowo, jak bardzo dany czynnik da się zmienić. Wyszukiwanie literatury nie było systematyczne, a autorzy przyznają, że częściowo kierowali się własną wiedzą i intuicją.

Wiedza o czynnikach ryzyka pochodzi głównie z badań obserwacyjnych. Pokazują one związek, ale nie dowodzą, że zmiana danego czynnika zapobiegnie otępieniu. Skuteczność działań na poziomie całych społeczeństw jest wciąż słabo zbadana. Uczestnicy tych badań to najczęściej osoby białe, dobrze wykształcone i zamożne, więc wnioski nie muszą dotyczyć wszystkich grup. Autorzy nie zgłosili konfliktu interesów.

Najważniejsze w skrócie

Większość modyfikowalnych czynników ryzyka otępienia można zmieniać na poziomie jednej osoby, najlepiej w wieku średnim lub wcześniej. Autorzy podkreślają, że skuteczna profilaktyka wymaga zarówno działań indywidualnych, jak i wsparcia ze strony państwa i społeczności.