Zespół suchego oka – jak go rozpoznać i leczyć, zanim potrzebny będzie okulista

Streszczenie badania prostym językiem

O co chodzi w tym badaniu

Zespół suchego oka to choroba powierzchni oka, w której film łzowy – cienka warstwa łez pokrywająca oko – jest niestabilny lub jest go za mało. Powoduje to pieczenie, uczucie piasku pod powiekami, zaczerwienienie, nadwrażliwość na światło i niewyraźne lub zmienne widzenie. Objawy często nasilają się pod koniec dnia. Paradoksalnie suche oko może też łzawić, bo podrażnienie wywołuje odruchowe łzawienie.

Częstość choroby jest bardzo różnie podawana w zależności od przyjętej definicji; jedno z cytowanych oszacowań dla całego świata to około 11,6%. Częściej chorują osoby starsze, zwłaszcza po 40. roku życia, i kobiety. Coraz częściej problem dotyczy też młodzieży. Autorzy chcieli zebrać praktyczne wskazówki dla lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej, którzy zwykle jako pierwsi widzą takich pacjentów.

Jak przeprowadzono badanie

Był to przegląd narracyjny – autorzy wybrali i omówili literaturę z baz MEDLINE, PubMed i Google Scholar, opierając się w dużej mierze na raporcie międzynarodowych ekspertów TFOS DEWS II. Nie był to przegląd systematyczny, więc nie opisano z góry ustalonych zasad wyboru prac ani nie oceniano formalnie ich jakości.

Co wykazało

Autorzy opisują dwa główne mechanizmy choroby: zbyt małe wydzielanie łez (np. w zespole Sjögrena, z wiekiem lub pod wpływem leków) oraz zbyt szybkie odparowywanie łez, najczęściej z powodu zaburzeń pracy gruczołów Meiboma – drobnych gruczołów w powiekach wytwarzających tłuszczową warstwę łez. Najczęściej występuje postać mieszana. Do czynników ryzyka, na które można wpływać, zaliczono m.in. długie korzystanie z ekranów, noszenie soczewek kontaktowych, klimatyzację, palenie tytoniu, stres i zbyt krótki sen. Suchość oka mogą nasilać także niektóre leki, np. przeciwhistaminowe, moczopędne, przeciwdepresyjne czy część leków na nadciśnienie.

W rozpoznaniu pomagają krótkie kwestionariusze objawów oraz proste badania możliwe w gabinecie: barwienie oka fluoresceiną, ocena budowy powiek czy test Schirmera, mierzący ilość łez na pasku bibuły. Problemem jest to, że nasilenie objawów często nie odpowiada temu, co widać w badaniu oka.

Leczenie łagodnej postaci obejmuje sztuczne łzy – najlepiej bez konserwantów, bo konserwanty mogą podrażniać oko – ciepłe okłady na powieki, higienę brzegów powiek, przerwy w pracy przy ekranie (reguła 20-20-20: co 20 minut patrzeć przez 20 sekund na odległy przedmiot), świadome mruganie, okulary chroniące przed wiatrem i nawilżanie powietrza. Autorzy ostrzegają przed stosowaniem kropli znieczulających, które uszkadzają rogówkę. W cięższych przypadkach okulista może zastosować m.in. krople przeciwzapalne (np. z cyklosporyną), krople z własnej surowicy pacjenta, zatyczki kanalików łzowych, specjalne soczewki twardówkowe czy zabiegi z użyciem światła lub ciepła.

Co to oznacza dla pacjenta

Jeśli masz pieczenie, uczucie piasku w oczach lub widzenie, które poprawia się po mrugnięciu, możesz mieć zespół suchego oka. W łagodnej postaci często pomagają proste zmiany: przerwy od ekranu, nawilżanie powietrza, ciepłe okłady i higiena powiek. Rodzaj kropli warto dobrać z lekarzem lub farmaceutą.

Według cytowanych wytycznych pilnej konsultacji okulistycznej wymagają: umiarkowany lub silny ból oka, światłowstręt, wyraźne zaczerwienienie jednego oka, pogorszenie ostrości wzroku oraz objawy, które nie ustępują mimo leczenia przez 4 tygodnie. Nie stosuj samodzielnie kropli znieczulających ani przeciwbólowych do oczu.

Ograniczenia badania

To przegląd narracyjny, więc dobór omawianych prac zależał od autorów i nie oceniano formalnie siły dowodów. Wiele zaleceń opiera się na opinii ekspertów i pojedynczych, czasem małych badaniach. Autorzy przyznają, że wiele badań potrzebnych do pewnego rozpoznania wymaga sprzętu dostępnego tylko u okulisty. Praca opisuje głównie realia amerykańskiego systemu opieki zdrowotnej.

Najważniejsze w skrócie

Zespół suchego oka jest częsty i często niedostatecznie rozpoznawany. Łagodną postać zwykle można łagodzić prostymi metodami, takimi jak krople nawilżające bez konserwantów, ciepłe okłady, higiena powiek i ograniczenie czasu przed ekranem. Silny ból, pogorszenie widzenia lub brak poprawy po kilku tygodniach wymagają wizyty u okulisty.