Rehabilitacja po udarze – do kogo w Szczecinie?

Rehabilitacja po udarze – jak wygląda powrót do sprawności

Czym jest udar mózgu

Udar mózgu to nagłe zaburzenie krążenia w mózgu, przez które część komórek nerwowych przestaje otrzymywać tlen i składniki odżywcze. Najczęściej dochodzi do niego z powodu zamknięcia naczynia przez zakrzep lub zator – to udar niedokrwienny. Rzadziej przyczyną jest pęknięcie naczynia i krwawienie do mózgu, czyli udar krwotoczny. Gdy lekarz udar krwotoczny rozpozna, bliscy często mówią po prostu o wylewie.

Skutki zależą od miejsca i rozległości uszkodzenia – w badaniach obrazowych lekarz udar lokalizuje i ocenia, jak duży obszar objął. Mogą to być niedowład ręki lub nogi, zaburzenia mowy, czucia, widzenia, równowagi, połykania czy pamięci. Część objawów cofa się samoistnie w pierwszych tygodniach, ale nawet przy niewielkim udarze rehabilitacja ma ogromny wpływ na powrót do sprawności.

Najpierw liczy się czas – objawy udaru

Skuteczna rehabilitacja zaczyna się od tego, jak szybko lekarz udar rozpozna, dlatego warto znać jego objawy. Pomaga skrót FAST: opadnięty kącik ust i asymetria twarzy, osłabienie lub drętwienie ręki, zaburzenia mowy i czas – czyli natychmiastowe wezwanie pomocy pod numer 112. Inne objawy to nagłe zaburzenia widzenia, zawroty głowy z utratą równowagi i bardzo silny, nagły ból głowy.

Im szybciej lekarz udar potwierdzi w tomografii, tym większa szansa na leczenie, które przywróci przepływ krwi w naczyniu. Takie leczenie można zastosować tylko w ciągu kilku godzin od początku objawów. Nie czekaj więc, aż objawy miną, i nie jedź samodzielnie do lekarza – dzwoń pod 112.

Nawet gdy objawy ustąpią po kilku minutach, lekarz udaru nie wyklucza bez badań, bo może to być przemijający atak niedokrwienny. Taki epizod jest ostrzeżeniem przed pełnym udarem i również wymaga pilnej diagnostyki w szpitalu.

Etapy rehabilitacji

Rehabilitacja zaczyna się już na oddziale udarowym – gdy tylko stan chorego jest stabilny, zwykle w pierwszych dniach. Obejmuje zmianę pozycji w łóżku, siadanie, ćwiczenia oddechowe i ocenę połykania. Wczesne uruchamianie zmniejsza ryzyko odleżyn, zakrzepicy i zapalenia płuc.

Po wypisie ze szpitala dalsze postępowanie zależy od tego, jak lekarz udar i jego skutki opisze w karcie informacyjnej. Osoby z dużymi deficytami trafiają zwykle na oddział rehabilitacji neurologicznej, gdzie przez kilka tygodni ćwiczą codziennie pod okiem zespołu specjalistów. Taką rehabilitację stacjonarną prowadzą szpitale i ośrodki rehabilitacyjne.

Kolejnym etapem bywa rehabilitacja w ośrodku dziennym, w poradni lub w domu pacjenta. Największa poprawa następuje zwykle w pierwszych miesiącach, ale nawet gdy lekarz udar rozpoznał rok czy dwa lata temu, warto ćwiczyć dalej, bo postępy są możliwe także później. Warto więc ćwiczyć regularnie i długo.

Kto prowadzi rehabilitację

Rehabilitacja po udarze to praca zespołu. Nad leczeniem neurologicznym czuwa lekarz neurolog, który ustala leczenie zapobiegające kolejnemu udarowi i ocenia postępy. Na oddziale rehabilitacji leczenie prowadzi się razem ze specjalistą rehabilitacji medycznej, ustalając cele na kolejne tygodnie.

Codzienną pracę nad ruchem wykonuje fizjoterapeuta, który uczy chodzenia, utrzymania równowagi i używania osłabionej ręki. Terapeuta zajęciowy pomaga odzyskać samodzielność w ubieraniu się, jedzeniu czy higienie. Gdy lekarz udar powiąże z zaburzeniami mowy lub połykania, do zespołu dołącza logopeda, a przy kłopotach z nastrojem, pamięcią i uwagą – psycholog.

Ważną rolę ma też lekarz rodzinny, bo właśnie ten lekarz udar i jego skutki obserwuje na co dzień, po powrocie chorego do domu. To on kontroluje ciśnienie, wystawia recepty i skierowania oraz koordynuje dalszą opiekę. Kontrolnie warto też odwiedzać neurologa, który oceni, czy leczenie jest skuteczne.

Najczęstsze problemy po udarze

Niedowład połowy ciała to najczęstsza dolegliwość, po której udar można podejrzewać już na pierwszy rzut oka, i zarazem główny cel rehabilitacji. Z czasem niedowład może przejść w sztywność mięśni, czyli spastyczność, która utrudnia ruch. Leczy się ją ćwiczeniami, odpowiednim układaniem kończyn, a czasem także lekami lub zastrzykami w mięśnie.

Zaburzenia mowy, nazywane afazją, mogą dotyczyć rozumienia, mówienia, czytania i pisania. Zaburzenia połykania zwiększają ryzyko zachłyśnięcia i zapalenia płuc, dlatego wymagają oceny przed rozpoczęciem jedzenia i picia. Częsta jest też depresja – lekarz udar i obniżony nastrój powinien rozpatrywać razem, bo smutek i apatia utrudniają rehabilitację.

Pojawiają się też zaburzenia pamięci i koncentracji, które ocenia się dokładnie w badaniu neuropsychologicznym. Wiele osób odczuwa przewlekłe zmęczenie, ból barku po stronie niedowładu lub ma kłopoty z kontrolą oddawania moczu. Warto o tym mówić otwarcie, bo nawet doświadczony lekarz udar i jego skutki ocenia częściowo na podstawie relacji chorego.

Jak zapobiec kolejnemu udarowi

Po pierwszym udarze ryzyko kolejnego jest zwiększone, dlatego lekarz udar traktuje jako sygnał do dokładnego szukania jego przyczyn. Zanim przyczynę udaru uzna się za wyjaśnioną, bada się serce, naczynia szyjne, ciśnienie, poziom cholesterolu i cukru. Szczególnie ważne jest wykrycie migotania przedsionków, które sprzyja powstawaniu zatorów.

Leki zapobiegające kolejnemu udarowi dobiera się indywidualnie – zależą od tego, jaki lekarz udar rozpoznał: niedokrwienny czy krwotoczny. Trzeba przyjmować je regularnie. Nie odstawiaj ich samodzielnie, nawet jeśli czujesz się dobrze. Równie ważny jest styl życia, o którym przypomni każdy lekarz. Udar zdarza się rzadziej, gdy rzucisz palenie, ograniczysz alkohol, będziesz się ruszać, zdrowo jeść i kontrolować masę ciała.

Co możesz zrobić sam i jak pomóc bliskiemu

Ćwiczenia zalecone przez fizjoterapeutę warto wykonywać codziennie, bo nawet gdy lekarz udar leczy najlepszymi lekami, jego skutków nie cofną same tabletki. Nawet krótkie, regularne sesje są lepsze niż długi trening raz na jakiś czas. Pomaga też angażowanie osłabionej ręki w codzienne czynności, zamiast wykonywania wszystkiego zdrową.

Dom warto przystosować: usunąć dywaniki, o które można się potknąć, zamontować uchwyty w łazience, zadbać o dobre oświetlenie. Bliscy powinni wiedzieć, jak lekarz udar opisał w wypisie i jakie ograniczenia zalecił, żeby wspierać chorego mądrze. Nadmierna pomoc bywa tak samo szkodliwa jak jej brak.

Jeśli bliska osoba ma trudności z mówieniem, rozmawiaj spokojnie, krótkimi zdaniami i dawaj jej czas na odpowiedź. Nie kończ za nią zdań i nie mów do niej jak do dziecka – zaburzenia mowy zwykle nie oznaczają utraty inteligencji. Pomocne bywają tablice z obrazkami, gesty i pisanie, a ćwiczenia zalecone przez logopedę warto powtarzać w domu codziennie.

Opieka nad osobą kilka miesięcy po udarze bywa wyczerpująca. Opiekun też potrzebuje odpoczynku i wsparcia – warto korzystać z pomocy pielęgniarki środowiskowej, grup wsparcia i ośrodków pomocy społecznej, które działają także w Szczecinie.

Udar u młodszych osób i seniorów

Choć udar kojarzy się z wiekiem podeszłym, lekarz udar rozpoznaje także u osób młodych, a nawet u dzieci. U młodszych przyczyny bywają inne – na przykład rozwarstwienie tętnicy szyjnej, wady serca czy zaburzenia krzepnięcia – i wymagają szczegółowej diagnostyki. Gdy lekarz udar rozpozna u osoby aktywnej zawodowo, ważna staje się też pomoc w powrocie do pracy.

U seniorów lekarz udar i jego skutki ocenia razem z innymi chorobami i ogólną sprawnością, bo od nich zależy plan rehabilitacji. Wiek nie jest przeciwwskazaniem do ćwiczeń – nawet u osiemdziesięciolatka po udarze rehabilitacja może wyraźnie poprawić sprawność.

Kiedy pilnie – 112

Każdy nowy objaw – opadnięcie kącika ust, osłabienie kończyny, zaburzenia mowy czy widzenia – może oznaczać kolejny udar, a lekarz udaru nie wykluczy bez badań w szpitalu. Wtedy natychmiast dzwoń pod 112, zanotuj godzinę początku objawów i nie podawaj choremu jedzenia ani picia.

Pilnej pomocy wymagają też: nagły, bardzo silny ból głowy, utrata przytomności, drgawki, duszność, zachłyśnięcie z kaszlem i gorączką, a także ból i obrzęk łydki po stronie niedowładu, który może świadczyć o zakrzepicy.

NFZ i rehabilitacja prywatna

Rehabilitacja neurologiczna jest dostępna w ramach NFZ. Na oddział rehabilitacji neurologicznej pacjent trafia zwykle na skierowanie, często wystawione jeszcze w szpitalu, w którym lekarz udar leczył w ostrej fazie. Do neurologa w poradni zwykle potrzebne jest skierowanie od lekarza POZ. Zasady, terminy i dostępność rehabilitacji domowej czy dziennej sprawdź w rejestracji lub na pacjent.gov.pl.

Prywatnie można uzupełnić rehabilitację finansowaną przez NFZ, na przykład dodatkowymi zajęciami z fizjoterapeutą lub logopedą. Przed wyborem placówki warto zapytać, czy ma doświadczenie w pracy z osobami po udarze i czy ćwiczenia prowadzi lekarz neurolog lub specjalista rehabilitacji. Pamiętaj, że ten opis to informacja ogólna, a nie porada medyczna – plan rehabilitacji ustala zespół, który zna stan chorego.

Opis ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza. W nagłym przypadku dzwoń pod numer 112.