Szczepienie – do kogo w Szczecinie?

Szczepienia – dla dzieci, dorosłych i przed podróżą

Czym jest szczepienie

Szczepienie polega na podaniu szczepionki, która uczy układ odpornościowy rozpoznawać konkretny drobnoustrój, zanim dojdzie do zakażenia. Organizm wytwarza przeciwciała i komórki pamięci, dzięki czemu przy kontakcie z wirusem lub bakterią broni się szybciej i skuteczniej. Kiedy lekarz szczepienie zaleca, chodzi o ochronę przed chorobą lub jej ciężkim przebiegiem, a często także o ochronę osób z otoczenia. Ten tekst to informacja ogólna, a nie porada medyczna.

Szczepionki zawierają osłabione lub zabite drobnoustroje, ich fragmenty, unieczynnione toksyny albo instrukcję do wytworzenia jednego białka, jak w szczepionkach mRNA. Część podaje się jednorazowo, inne w kilku dawkach i z dawkami przypominającymi. Przed pierwszą dawką warto zaplanować także terminy kolejnych dawek.

Szczepienia obowiązkowe i zalecane

W Polsce obowiązuje Program Szczepień Ochronnych, ogłaszany co roku przez Głównego Inspektora Sanitarnego. Dzieli on szczepienia na obowiązkowe – finansowane ze środków publicznych, dotyczące głównie dzieci i młodzieży – oraz zalecane, za które zwykle się płaci, choć część jest refundowana lub bezpłatna dla wybranych grup. Obowiązkowe szczepienia dzieci wykonuje przychodnia POZ, a do każdego dziecko kwalifikuje lekarz – szczepienie zawsze poprzedza badanie kwalifikacyjne.

Kalendarz szczepień obejmuje między innymi szczepienia przeciw gruźlicy, wirusowemu zapaleniu wątroby typu B, błonicy, tężcowi, krztuścowi, polio, odrze, śwince, różyczce, pneumokokom, rotawirusom i zakażeniom bakterią Haemophilus influenzae typu b. Jeśli dziecko opuściło termin, zaległe szczepienie można zaplanować według schematu uzupełniającego.

Szczepienia zalecane to na przykład szczepienia przeciw grypie, meningokokom, ospie wietrznej, kleszczowemu zapaleniu mózgu czy HPV. To, czy lekarz szczepienie w Twoim przypadku poleci, zależy od wieku, stanu zdrowia, pracy i planów. Aktualny program i listę bezpłatnych szczepień sprawdzisz w przychodni lub na pacjent.gov.pl.

Kwalifikacja do szczepienia

Przed szczepieniem przeprowadza się kwalifikację – krótki wywiad i, w zależności od szczepionki i wieku, badanie. Pytania dotyczą aktualnego samopoczucia, gorączki, alergii, wcześniejszych reakcji po szczepieniach, przyjmowanych leków, chorób osłabiających odporność i ciąży. Gdy lekarz szczepienie odracza, zwykle chodzi o ostrą chorobę z gorączką – po wyzdrowieniu można je wykonać.

Lekki katar bez gorączki zazwyczaj nie jest przeciwwskazaniem. Przeciwwskazaniem bywa natomiast ciężka reakcja alergiczna po poprzedniej dawce lub na składnik szczepionki. U osób z obniżoną odpornością szczepionki żywe stosuje się bardzo ostrożnie albo się ich unika, a inne dobiera indywidualnie.

U dorosłych kwalifikację do niektórych szczepień, na przykład przeciw grypie, mogą przeprowadzić także uprawnieni farmaceuci w aptekach, które oferują szczepienia. Przy bardziej złożonej historii zdrowia lepiej jednak, by lekarz szczepienie omówił z Tobą na wizycie.

Szczepienia dorosłych i seniorów

Szczepienia nie kończą się w dzieciństwie. Dorośli powinni pamiętać o dawce przypominającej przeciw tężcowi i błonicy, często łączonej z krztuścem, zwykle co dziesięć lat. Po skaleczeniu lub głębszej ranie warto sprawdzić, kiedy było ostatnie szczepienie przeciw tężcowi.

Osobom starszym i przewlekle chorym zaleca się co sezon szczepienie przeciw grypie, a także szczepienia przeciw pneumokokom, COVID-19, półpaścowi i RSV. Zanim lekarz szczepionki dla seniora wybierze, sprawdza choroby przewlekłe, przyjmowane leki i wcześniejsze szczepienia. Część tych szczepionek jest w określonych grupach refundowana lub bezpłatna – sprawdź aktualne zasady w przychodni lub aptece.

Szczególną uwagę na szczepienia powinny zwrócić osoby po usunięciu śledziony, chorujące na cukrzycę, choroby serca, płuc i nerek, a także pracownicy ochrony zdrowia. W takich przypadkach terminy i rodzaj dawek ustala lekarz – szczepienia planuje się często według osobnych zaleceń dla grup ryzyka.

Dorośli, którzy nie wiedzą, czy chorowali na odrę albo czy byli przeciw niej szczepieni, mogą rozważyć uzupełnienie szczepienia, zwłaszcza przed podróżą lub pracą z dziećmi. W razie wątpliwości szczepienie przeciw odrze, śwince i różyczce można zwykle wykonać bez wcześniejszego badania przeciwciał, bo dodatkowa dawka zwykle nie szkodzi.

Szczepienia przed podróżą

Wyjazd do krajów tropikalnych lub o innym klimacie może wymagać dodatkowych szczepień, na przykład przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu A, durowi brzusznemu, wściekliźnie, japońskiemu zapaleniu mózgu czy żółtej gorączce. Niektóre kraje wymagają międzynarodowego świadectwa szczepienia przeciw żółtej gorączce. Zanim lekarz szczepienia przed podróżą zaplanuje, zapyta o kraj, region, porę roku, długość pobytu i sposób podróżowania.

Konsultację warto umówić z wyprzedzeniem – najlepiej kilka tygodni przed wyjazdem, bo niektóre szczepienia wymagają kilku dawek, a odporność narasta stopniowo. Taką poradę prowadzi punkt medycyny podróży, w którym oprócz szczepień omówisz też profilaktykę malarii, bezpieczeństwo jedzenia i apteczkę. Nawet przy wyjeździe na ostatnią chwilę bywają możliwe schematy przyspieszone, więc nie rezygnuj z wizyty.

Zabierz ze sobą książeczkę szczepień lub wydruk z Internetowego Konta Pacjenta. Dzięki temu lekarz szczepienia wykonanego wcześniej nie powtórzy bez potrzeby.

Kleszcze i szczepienia sezonowe

W wielu regionach Polski kleszcze mogą przenosić wirusa kleszczowego zapalenia mózgu. Przed tą chorobą chroni szczepienie, podawane w kilku dawkach według schematu podstawowego, a potem przypominających. Szczepienie przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu najlepiej rozpocząć zimą lub wczesną wiosną, przed sezonem aktywności kleszczy.

Szczepienie przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu nie chroni przed boreliozą, dlatego nadal ważne są ubranie zakrywające skórę, środki odstraszające i dokładne oglądanie ciała po spacerze. Gdy po ukąszeniu pojawi się rumień wędrujący, musi go obejrzeć lekarz. Szczepienie przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu niczego tu nie zmienia – potrzebna jest ocena i decyzja o leczeniu.

Sezonowe jest też szczepienie przeciw grypie – najlepiej wykonać je jesienią, przed szczytem zachorowań, choć można także później. Gdy lekarz szczepionkę przeciw grypie zaleca co sezon, to dlatego, że każdego roku ma ona nowy skład, dopasowany do krążących wirusów.

Szczepienia w ciąży i przed ciążą

W ciąży zaleca się szczepienie przeciw grypie i krztuścowi – przeciwciała przechodzą do dziecka i chronią je w pierwszych miesiącach życia – a w określonych sytuacjach także przeciw COVID-19 i RSV. Termin szczepienia w ciąży zależy od rodzaju szczepionki i tygodnia ciąży. Szczepionek żywych, na przykład przeciw odrze, śwince i różyczce, w ciąży się nie podaje.

Jeśli planujesz ciążę, warto wcześniej sprawdzić odporność na różyczkę i ospę wietrzną. Gdy jej brak, warto, by lekarz szczepionkę zalecił jeszcze przed zajściem w ciążę, z zachowaniem zalecanego odstępu.

Odczyny po szczepieniu i kiedy pilnie

Po szczepieniu mogą wystąpić łagodne odczyny: ból, zaczerwienienie i obrzęk w miejscu wkłucia, stan podgorączkowy, ból głowy, rozbicie czy bóle mięśni. Zwykle mijają w ciągu jednego–dwóch dni. Łagodny odczyn nie jest powodem, by rezygnować z kolejnych dawek – to normalna reakcja układu odporności.

Po szczepieniu zostań w punkcie przez około 15 minut, bo właśnie wtedy może wystąpić rzadka, ale groźna reakcja alergiczna – anafilaksja. Na taką sytuację przygotowany jest zarówno personel punktu, jak i lekarz. Szczepienie odbywa się więc w bezpiecznych warunkach.

Dzwoń pod 112, jeśli po szczepieniu pojawi się duszność, świszczący oddech, obrzęk twarzy, ust lub języka, nagła pokrzywka na dużej powierzchni ciała, zawroty głowy z osłabieniem i bladością albo utrata przytomności. Pilnej oceny wymagają też drgawki, wysoka gorączka u niemowlęcia czy nieutulony płacz trwający wiele godzin. Niepożądane odczyny poszczepienne można zgłosić lekarzowi albo bezpośrednio do Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych.

Najczęstsze mity

Wokół szczepień narosło wiele mitów. Najczęstszy dotyczy związku szczepień z autyzmem – liczne duże badania naukowe go nie potwierdziły. Często słychać też, że lekarz szczepionkę podaje za wcześnie i obciąża nią odporność dziecka, tymczasem codzienny kontakt z drobnoustrojami jest dla niego znacznie większym wyzwaniem.

Inny mit mówi, że skoro jakiejś choroby nie widać, szczepienie nie jest potrzebne. Rzadkość wielu chorób wynika właśnie z powszechnych szczepień, a gdy ich odsetek spada, wracają ogniska na przykład odry. Prawdą jest natomiast, że żadna szczepionka nie daje stuprocentowej ochrony. Nawet po szczepieniu zgodnym z planem możliwe jest zachorowanie, ale zwykle ma ono łagodniejszy przebieg. Jeśli masz wątpliwości, poproś, by lekarz szczepienie omówił z Tobą rzeczowo – pytaj o konkretne ryzyko i korzyści.

NFZ i prywatnie

Szczepienia obowiązkowe są bezpłatne i wykonuje je przychodnia lekarza rodzinnego, w której dziecko jest zapisane. Bezpłatne lub refundowane są też niektóre szczepienia zalecane w określonych grupach wieku i ryzyka. Szczepionkę zalecaną często kupuje się w aptece na receptę i przynosi na szczepienie, chyba że punkt ma własne szczepionki.

Prywatnie szczepienia wykonują przychodnie, punkty szczepień i punkty medycyny podróży; płacisz za szczepionkę i często za kwalifikację. W Szczecinie wybór takich miejsc jest szeroki – listę znajdziesz powyżej. Gdziekolwiek lekarz szczepienie wykona, powinno ono trafić do dokumentacji i na Twoje Internetowe Konto Pacjenta. Aktualne zasady refundacji sprawdzisz w rejestracji lub na pacjent.gov.pl.

Opis ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza. W nagłym przypadku dzwoń pod numer 112.