Zaburzenia odżywiania – do kogo w Szczecinie?

Zaburzenia odżywiania – objawy, leczenie i gdzie szukać pomocy

Czym są zaburzenia odżywiania

Zaburzenia odżywiania to choroby psychiczne, w których jedzenie, masa ciała i wygląd zaczynają zajmować centralne miejsce w myślach i decydować o samopoczuciu. Nie są kaprysem ani dietą, która „wymknęła się spod kontroli”, tylko poważnym problemem zdrowotnym, dotyczącym zarówno psychiki, jak i całego organizmu. Gdy lekarz zaburzenia odżywiania rozpoznaje, ocenia więc jednocześnie stan psychiczny i to, jak ciało zniosło miesiące głodzenia lub napadów objadania.

Najczęściej zaczynają się w okresie dojrzewania i u młodych dorosłych, ale chorują też dzieci, osoby w średnim wieku i mężczyźni. Wcześnie podjęte leczenie daje wyraźnie lepsze szanse na powrót do zdrowia. Ten tekst jest informacją ogólną, a nie poradą medyczną – jeśli martwisz się o siebie lub bliską osobę, porozmawiaj ze specjalistą.

Rodzaje zaburzeń odżywiania

Jadłowstręt psychiczny, czyli anoreksja, polega na silnym ograniczaniu jedzenia, lęku przed przytyciem i zniekształconym postrzeganiu własnego ciała, przy wyraźnie zbyt niskiej masie ciała. To choroba, którą lekarz zaburzeń odżywiania traktuje z dużą powagą, bo niesie ryzyko poważnych powikłań. Bulimia to cykle napadów objadania i zachowań kompensacyjnych: prowokowania wymiotów, stosowania środków przeczyszczających, głodówek lub nadmiernych ćwiczeń. Masa ciała bywa przy niej prawidłowa, co sprawia, że choroba długo pozostaje niezauważona.

Zaburzenie z napadami objadania się polega na powtarzających się epizodach jedzenia dużych ilości z poczuciem utraty kontroli, bez zachowań kompensacyjnych, i często współwystępuje z nadwagą. Wśród innych postaci opisuje się też zaburzenie u dzieci, które unikają wielu pokarmów z powodu lęku lub nadwrażliwości na smak i konsystencję. Część osób ma objawy mieszane, niepasujące do jednej kategorii – to nie znaczy, że ich problem jest mniej poważny.

Przyczyny

Nie ma jednej przyczyny. Znaczenie mają czynniki biologiczne i dziedziczne, cechy osobowości – perfekcjonizm, niska samoocena, silna potrzeba kontroli – a także trudne doświadczenia, przemoc, presja otoczenia i kult szczupłej sylwetki w mediach. Często lekarz zaburzenia odżywiania wiąże z okresem, w którym jedzenie stało się jedynym obszarem, nad którym chory czuł kontrolę.

Wyzwalaczem bywa dieta odchudzająca, komentarz o wyglądzie, uprawianie sportu, w którym liczy się waga, albo trudna zmiana życiowa. Choroba rzadko zaczyna się z dnia na dzień – zwykle rozwija się przez wiele miesięcy, zanim ktokolwiek ją zauważy. Rodzice często pytają, czy to ich wina – lekarz zaburzeń odżywiania nie szuka jednak winnych, tylko sprzymierzeńców w leczeniu.

Objawy, które powinny zaniepokoić

Sygnałami ostrzegawczymi są szybka utrata masy ciała lub brak przyrostu u rosnącego dziecka, pomijanie posiłków, jedzenie w samotności, liczenie kalorii, nagłe wykluczanie całych grup produktów, częste ważenie się, intensywne ćwiczenia mimo zmęczenia i znikanie w łazience zaraz po jedzeniu. Pojawia się też drażliwość, wycofanie z kontaktów i luźne ubrania ukrywające sylwetkę.

Ciało reaguje zatrzymaniem miesiączki, marznięciem, zawrotami głowy, wypadaniem włosów, suchą skórą, zaparciami i spadkiem sił. Przy wymiotach lekarz zaburzenia odżywiania może podejrzewać także po stanie zębów – nadżerkach szkliwa – i obrzęku ślinianek. Osoba chora często nie widzi problemu, dlatego lekarz zaburzenia odżywiania rozpoznaje nierzadko po tym, co zauważyli bliscy.

Kiedy pilnie – SOR lub 112

Natychmiastowej pomocy wymagają omdlenia, ból w klatce piersiowej, kołatanie lub bardzo wolne bicie serca, splątanie, skrajne osłabienie, odmowa przyjmowania płynów, krew w wymiocinach oraz bardzo szybki spadek masy ciała. Dzwoń wtedy pod 112 lub jedź na SOR. Głodzenie i wymioty zaburzają poziom elektrolitów, dlatego lekarz zaburzenia odżywiania w takim stanie leczy najpierw w szpitalu.

Jeśli ty lub bliska osoba myślicie o samobójstwie albo się okaleczacie, dzwoń pod 112. Całodobowo wsparcie dostępne jest pod numerem 116 123 dla dorosłych i 116 111 dla dzieci i młodzieży. W kryzysie możesz zgłosić się do izby przyjęć szpitala psychiatrycznego bez skierowania.

Do kogo się zgłosić

Pierwszym krokiem może być lekarz POZ albo pediatra, który oceni stan fizyczny, zleci badania i pomoże zaplanować dalsze leczenie. Przy podejrzeniu choroby dalszym krokiem jest psychiatra, a u dzieci i nastolatków – psychiatra dziecięcy.

Leczenie prowadzi lekarz psychiatra we współpracy z psychoterapeutą i dietetykiem, a u młodzieży psychiatra dziecięcy. Rolą lekarza jest ocena ciężkości choroby, nadzór nad stanem somatycznym i decyzja o ewentualnym leczeniu szpitalnym. Najlepiej, gdy lekarz zaburzenia odżywiania prowadzi w zespole, w którym wszyscy wiedzą, co robi pozostała część.

Diagnostyka

Rozpoznanie opiera się na rozmowie: o jedzeniu, myślach o ciele, zachowaniach kompensacyjnych, nastroju i historii choroby. U dzieci ocenia się przyrost na siatkach centylowych, u dorosłych wskaźnik masy ciała, ale liczby nie są jedynym kryterium. Wiele osób wstydzi się mówić o wymiotach czy napadach objadania, jednak szczerość bardzo pomaga – specjalista słyszał podobne historie wiele razy i nie jest tam po to, by oceniać. Zdarza się, że lekarz zaburzenia odżywiania rozpoznaje u osoby z prawidłową wagą, bo o chorobie decyduje też to, co dzieje się w głowie.

Badania pomagają ocenić skutki choroby: morfologia, elektrolity, glukoza, parametry nerek i wątroby, hormony tarczycy, a często także EKG. Czasem lekarz zaburzenia odżywiania musi też odróżnić od chorób, które dają chudnięcie – na przykład celiakii, nadczynności tarczycy czy cukrzycy.

Leczenie

Podstawą jest psychoterapia – u dorosłych najczęściej poznawczo-behawioralna, a u nastolatków z anoreksją dobrze sprawdza się terapia rodzinna, w której rodzice przejmują na pewien czas odpowiedzialność za regularne jedzenie dziecka. Równolegle prowadzi się rehabilitację żywieniową pod opieką dietetyka, który pomaga odbudować regularne posiłki. Gdy wychudzenie jest duże, lekarz zaburzenia odżywiania zaleca zwiększanie posiłków powoli i pod nadzorem, bo zbyt szybkie dożywianie może być niebezpieczne.

Leki nie leczą samego zaburzenia, ale pomagają przy współistniejącej depresji, lękach i niektórych postaciach napadów objadania. Ich stosowanie omawia się zawsze indywidualnie. Leczenie szpitalne lub na oddziale dziennym jest potrzebne, gdy masa ciała jest bardzo niska, wyniki badań niepokojące albo leczenie ambulatoryjne nie przynosi poprawy.

Powrót do zdrowia trwa zwykle długo, często miesiące lub lata, i nie przebiega w linii prostej. Nawroty nie oznaczają porażki – lekarz zaburzenia odżywiania traktuje je jako część procesu, który można opanować.

Dzieci, sportowcy i ciąża

U dzieci choroba rozwija się szybciej niż u dorosłych, a organizm w okresie wzrostu jest szczególnie wrażliwy na niedobory. Niepokojące jest już samo zatrzymanie przyrostu masy ciała lub wzrostu, nawet bez wyraźnego chudnięcia. Dlatego u dziecka ocenia się stan odżywienia w odniesieniu do siatek centylowych, a nie samej wagi. Wczesna reakcja rodziców i szkoły ma tu ogromne znaczenie.

Zwiększone ryzyko dotyczy sportowców w dyscyplinach, w których liczy się waga lub sylwetka – gimnastyki, łyżwiarstwa, tańca, biegów długodystansowych, sportów walki. Brak miesiączki, częste kontuzje i złamania zmęczeniowe u młodej zawodniczki powinny skłonić do rozmowy z lekarzem. W ciąży zaburzenia odżywiania mogą się nasilić albo wrócić po latach, dlatego warto powiedzieć o nich ginekologowi prowadzącemu ciążę, nawet jeśli wydają się zamkniętym rozdziałem.

Jak możesz wspierać bliską osobę

Mów o tym, co widzisz i czujesz, a nie o wyglądzie: „martwię się, bo prawie nic nie jesz i jesteś ciągle zmęczona” brzmi zupełnie inaczej niż „strasznie schudłaś”. Nie komentuj porcji, nie zmuszaj do jedzenia i nie wdawaj się w kłótnie przy stole. Gdy lekarz zaburzenia odżywiania już prowadzi leczenie, trzymaj się ustalonego planu posiłków, nawet jeśli chory próbuje go negocjować.

Unikaj rozmów o dietach, kaloriach i odchudzaniu w domu, a także oceniania ciał innych ludzi. Zadbaj też o siebie – opieka nad osobą chorą bywa wyczerpująca, a rodzice i partnerzy też potrzebują wsparcia, na przykład w grupach dla rodzin.

Mity, NFZ i leczenie prywatne

Mitem jest przekonanie, że zaburzenia odżywiania dotyczą tylko nastoletnich dziewcząt i osób bardzo szczupłych. Równie szkodliwe jest myślenie, że wystarczy „zacząć normalnie jeść” – to choroba, a nie brak silnej woli. Nie jest też prawdą, że lekarz zaburzeń odżywiania nie wyleczy u dorosłego – terapia pomaga w każdym wieku, choć wymaga czasu.

Lekarz psychiatra, także dziecięcy, przyjmuje w ramach NFZ bez skierowania. Zasady dostępu do psychoterapii i oddziałów dziennych sprawdzisz w rejestracji lub na pacjent.gov.pl. W Szczecinie można korzystać zarówno z poradni publicznych, jak i prywatnych gabinetów, a wizyty u dietetyka są zwykle płatne. Ważne, by niezależnie od wybranej drogi lekarz zaburzenia odżywiania oceniał regularnie, łącznie z wynikami badań.

Opis ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza. W nagłym przypadku dzwoń pod numer 112.