Zez u dziecka – do kogo w Szczecinie?

Zez u dziecka – kiedy się martwić i jak się go leczy

Czym jest zez

Zez to stan, w którym oczy nie patrzą jednocześnie w ten sam punkt. Jedno oko kieruje się prosto, a drugie ucieka do środka, na zewnątrz, w górę lub w dół. Może być widoczny stale albo pojawiać się tylko czasem – przy zmęczeniu, patrzeniu z bliska czy w dal. Dla rodzica najważniejsze jest to, że im wcześniej lekarz zeza oceni, tym większa szansa na dobre widzenie obu oczu.

Zez nie jest tylko kwestią wyglądu. Mózg dziecka, które widzi dwa różne obrazy, uczy się ignorować obraz z oka zezującego. To oko przestaje się prawidłowo rozwijać i powstaje niedowidzenie, potocznie leniwe oko. Dlatego zez u dziecka to sprawa pilna, a nie kosmetyczna. Ten tekst jest informacją ogólną, a nie poradą medyczną.

Rodzaje zeza

Najczęstszy u dzieci jest zez zbieżny – oko ucieka w stronę nosa. Zez rozbieżny, z okiem uciekającym na zewnątrz, często pojawia się okresowo, na przykład gdy dziecko jest zmęczone, rozmarzone albo patrzy w dal na słońcu. Rzadszy jest zez pionowy. Który to rodzaj, lekarz zez oceni podczas badania – od tego zależy leczenie.

Szczególną postacią jest zez akomodacyjny, związany z nadwzrocznością. Dziecko, które musi mocno wytężać wzrok, żeby widzieć wyraźnie z bliska, odruchowo zbiega oczy. W takiej sytuacji lekarz zez często koryguje samymi okularami, które usuwają przyczynę wysiłku.

Istnieje też zez ukryty, w którym oczy normalnie patrzą prosto, a odchylają się dopiero po zasłonięciu jednego z nich. Taki zez nie jest widoczny na co dzień, ale może dawać bóle głowy i zmęczenie oczu przy czytaniu.

Przyczyny

Za zezem stoją najczęściej wady wzroku, przede wszystkim nadwzroczność, oraz duża różnica wady między oczami. Częściej zezują dzieci, których rodzice lub rodzeństwo mieli zeza, wcześniaki i dzieci z niską masą urodzeniową, a także dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym czy zespołami genetycznymi. Zwykle lekarz zeza nie wiąże z żadną poważną chorobą, ale zawsze musi to sprawdzić.

Rzadko zez jest pierwszym objawem choroby samego oka – zaćmy wrodzonej, choroby siatkówki czy nowotworu. Gdy oko słabo widzi, przestaje utrzymywać prawidłowe ustawienie. Dlatego przy każdym nowym zezie lekarz zez ocenia razem z badaniem dna oka po rozszerzeniu źrenic.

Niemowlę – co jest normalne

U noworodków i małych niemowląt oczy często „pływają” i przez chwilę ustawiają się nierówno. Do mniej więcej czwartego, piątego miesiąca życia bywa to normalne, bo dziecko dopiero uczy się patrzeć obuocznie. Jeśli jednak zez jest stały albo utrzymuje się po tym czasie, trzeba go ocenić bez czekania, aż „samo przejdzie”.

Wiele niemowląt ma szeroką, płaską nasadę nosa i fałd skóry przy wewnętrznym kąciku oka, przez co wygląda na to, że oczy zbiegają. To tak zwany zez pozorny. Od prawdziwego zeza lekarz zez pozorny odróżni prostym testem z latarką i zasłanianiem oczu. Zez pozorny mija, gdy twarz dziecka się wysmukla, ale jeśli masz wątpliwości, niech lekarz zez pozorny potwierdzi na kolejnym bilansie.

Na co zwrócić uwagę

Poza widocznym odchyleniem oka niepokojące są: przechylanie lub obracanie głowy przy patrzeniu, mrużenie jednego oka na słońcu, zasłanianie oka ręką, potykanie się, częste pocieranie oczu, nietypowe przybliżanie twarzy do zabawek czy książki. Jeśli zauważasz coś takiego, opowiedz o tym dokładnie – szczegóły z codzienności są bardzo pomocne.

Przydają się zdjęcia z różnych sytuacji, zrobione bez lampy błyskowej i z lampą. Na zdjęciach lekarz zez i odbicie światła w źrenicach zobaczy często lepiej niż w gabinecie, gdzie dziecko jest spięte.

Do kogo i kiedy

Zeza diagnozuje i leczy lekarz okulista, najlepiej z doświadczeniem w okulistyce dziecięcej. Wiele dzieci trafia tam po bilansie u pediatry, który zauważył nieprawidłowe ustawienie oczu. W poradniach leczenia zeza lekarz zez prowadzi razem z ortoptystą, który przeprowadza ćwiczenia i badania widzenia obuocznego.

Na pierwszą wizytę u okulisty dziecięcego na NFZ czasem trzeba poczekać, a w Szczecinie część gabinetów przyjmuje także prywatnie. Przy zezie, który pojawił się nagle, poproś w rejestracji o szybszy termin. Zasady przyjęć sprawdzisz w rejestracji lub na pacjent.gov.pl.

Jak wygląda badanie

Badanie dziecka z zezem trwa dłużej niż zwykła wizyta. Ocenia się ostrość wzroku – u małych dzieci za pomocą obrazków lub specjalnych tablic – ustawienie oczu przy patrzeniu w różnych kierunkach, ruchomość gałek ocznych i widzenie obuoczne. Podczas testu zasłaniania lekarz zez obserwuje, sprawdzając, jak oko odkryte się ustawia.

Kluczowe jest badanie wady wzroku po podaniu kropli, które na kilkadziesiąt minut lub dłużej porażają akomodację, czyli zdolność oka do nastawiania ostrości. Bez nich lekarz zeza u dziecka nie oceni wiarygodnie, bo dziecko potrafi ukryć nadwzroczność wysiłkiem oka. Po kroplach dziecko przez kilka godzin, a czasem dłużej, widzi niewyraźnie z bliska i jest wrażliwe na światło.

Badanie obejmuje też ocenę dna oka. Jeśli zachodzi podejrzenie choroby siatkówki, nerwu wzrokowego lub układu nerwowego, potrzebne są dalsze badania.

Leczenie

Leczenie ma trzy cele: dobre widzenie każdego oka, wspólną pracę obu oczu i prawidłowe ustawienie gałek. Pierwszym krokiem jest zwykle korekcja wady wzroku. Okulary przepisane, gdy lekarz zez rozpozna, trzeba nosić stale, a nie tylko do czytania. Dobrze dobrane oprawki dziecięce, elastyczne i stabilne na nosie, wykona salon optyczny z doświadczeniem w pracy z dziećmi.

Gdy jedno oko widzi gorzej, leczy się niedowidzenie – najczęściej zasłaniając na kilka godzin dziennie oko lepiej widzące specjalnym plastrem. Zmusza to mózg do korzystania z oka słabszego. Czas zasłaniania ustala się indywidualnie, a na kolejnych wizytach lekarz zez i ostrość wzroku ocenia ponownie. Czasem zamiast plastra stosuje się krople lub specjalne okulary.

Jeśli odchylenie oka utrzymuje się mimo okularów i leczenia niedowidzenia, rozważa się operację na mięśniach poruszających gałką oczną. Zabieg polega na przesunięciu lub skróceniu mięśnia – gałki ocznej się nie otwiera. Czasem potrzebny jest więcej niż jeden zabieg, a operacja nie zastępuje okularów ani zasłaniania.

Dlaczego czas ma znaczenie

Układ wzrokowy dziecka jest najbardziej plastyczny w pierwszych latach życia. Leczenie niedowidzenia jest najskuteczniejsze w wieku przedszkolnym, a w późniejszych latach efekty są zwykle słabsze. Gdy lekarz zeza zobaczy dopiero u ucznia, niedowidzenie bywa trudniejsze do wyrównania. Nie oznacza to, że u starszych dzieci nie warto leczyć – warto, ale oczekiwania są inne.

Leczenie trwa często latami i wymaga konsekwencji rodziców. Dziecko protestuje przeciw plastrowi, ale przy znacznym niedowidzeniu żaden lekarz zeza i leniwego oka nie wyleczy bez zasłaniania. Pomagają nagrody, zasłanianie podczas ulubionych zajęć i rozmowa z przedszkolem, żeby inne dzieci nie dokuczały.

Mity o zezie

„Z zeza się wyrasta” – to jedno z najbardziej szkodliwych przekonań. Prawdziwy zez sam nie mija, a czas, w którym niedowidzenie najłatwiej leczyć, upływa. Wyrasta się tylko z zeza pozornego, dlatego tak ważne jest odróżnienie go od prawdziwego.

„Okulary osłabiają oczy i dziecko się od nich uzależni” – nie. Okulary nie zmieniają wady wzroku, tylko pozwalają oku pracować bez nadmiernego wysiłku. Jeśli lekarz zeza leczy okularami, ich zdejmowanie „dla odpoczynku” zwykle pogarsza ustawienie oczu. Gry i aplikacje reklamowane jako ćwiczenia wzroku nie zastąpią tego, jak lekarz zez i niedowidzenie leczy, choć niektóre metody komputerowe bywają uzupełnieniem terapii.

Zez u dorosłych

Zez może utrzymywać się od dzieciństwa albo pojawić się w dorosłości. Dorośli z zezem z dzieciństwa zwykle nie widzą podwójnie, bo mózg dawno nauczył się tłumić jeden obraz. U nich zez można skorygować operacyjnie, co poprawia wygląd i komfort, choć rzadko przywraca widzenie obuoczne.

Zupełnie inną sytuacją jest zez, który pojawia się nagle u dorosłego i daje podwójne widzenie. Przyczyną bywa porażenie nerwu poruszającego okiem – w przebiegu cukrzycy, nadciśnienia, choroby tarczycy, urazu, ale też udaru, tętniaka czy guza. W takiej sytuacji lekarz zez porażenny musi ocenić pilnie, często wspólnie z neurologiem.

Kiedy pilnie

Jedź na SOR lub dzwoń pod 112, gdy zez i podwójne widzenie pojawiły się nagle, zwłaszcza z silnym bólem głowy, opadnięciem powieki, zaburzeniami mowy, niedowładem, zawrotami głowy albo po urazie głowy. Dotyczy to dorosłych i dzieci.

Pilnie, w ciągu kilku dni, do okulisty zgłoś się, gdy na zdjęciach z lampą błyskową w źrenicy dziecka widać biały zamiast czerwonego odblask, gdy zez pojawił się nagle u dziecka, które wcześniej patrzyło prosto, albo gdy towarzyszy mu oczopląs, wytrzeszcz czy zaczerwienienie oka. Lekarz okulista sprawdzi wtedy, czy za zmianą nie stoi choroba wymagająca szybkiego leczenia.

Opis ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza. W nagłym przypadku dzwoń pod numer 112.