Endometrioza a niepłodność – dlaczego trudno zajść w ciążę i jakie są możliwości leczenia

Streszczenie badania prostym językiem

O co chodzi w tym badaniu

Endometrioza to przewlekła choroba, w której tkanka podobna do błony śluzowej macicy rośnie poza macicą – najczęściej na jajnikach, otrzewnej i w okolicach miednicy. Choroba jest zależna od hormonów i przebiega z przewlekłym stanem zapalnym. Według danych przytoczonych w pracy dotyczy prawie 10% kobiet w wieku rozrodczym, a około jedna trzecia z nich ma problemy z zajściem w ciążę. Wśród kobiet leczonych z powodu niepłodności endometriozę stwierdza się nawet u połowy.

Autorzy, specjaliści medycyny rozrodu, zebrali aktualną wiedzę o tym, w jaki sposób endometrioza utrudnia poczęcie, oraz opisali obecne i przyszłe metody leczenia. Zwracają też uwagę na duże opóźnienie rozpoznania – średnio od 4 do 11 lat od pierwszych objawów.

Jak przeprowadzono badanie

Jest to przegląd narracyjny, czyli omówienie literatury przygotowane przez ekspertów, a nie systematyczne przeszukanie wszystkich badań według ścisłych reguł. Autorzy omawiają wyniki badań na ludziach, ale także na zwierzętach (np. naczelnych i myszach) oraz na komórkach, a także wnioski z wcześniejszych metaanaliz, czyli prac łączących wyniki wielu badań. Nie przeprowadzali własnych nowych analiz.

Co wykazało

Według autorów nie ma jednej przyczyny niepłodności przy endometriozie. Składa się na nią wiele czynników: ból podczas współżycia, zrosty i zniekształcenie narządów miednicy, uszkodzenie jajników przez torbiele endometrialne (tzw. endometriomy), co zmniejsza rezerwę jajnikową – zapas komórek jajowych, zaburzenia owulacji oraz gorsza zdolność błony śluzowej macicy do przyjęcia zarodka. W tym ostatnim ważną rolę odgrywa tzw. oporność na progesteron – sytuacja, w której błona śluzowa słabiej reaguje na ten hormon.

W leczeniu najważniejsze pozostają operacja oraz techniki wspomaganego rozrodu, takie jak in vitro. Przy łagodnej endometriozie (stopnie I i II) laparoskopowe usunięcie ognisk zwiększało szansę na naturalną ciążę, ale korzyść była niewielka – trzeba operować około 12 kobiet, aby uzyskać jedną dodatkową ciążę. Przy zaawansowanej chorobie brakuje badań z losowym przydziałem. Operacja torbieli jajnika może obniżać rezerwę jajnikową, dlatego autorzy piszą, że zwykle nie zaleca się jej wyłącznie w celu poprawy płodności u kobiety bez dolegliwości.

Leki hormonalne hamujące endometriozę, stosowane samodzielnie, według wytycznych nie poprawiają szans na ciążę, a obecne leki raczej ją uniemożliwiają w czasie stosowania. Nie ma też jeszcze wiarygodnego badania krwi, które pozwalałoby rozpoznać endometriozę bez operacji – np. marker CA-125 ma czułość tylko około 53%. Obiecujące, ale wciąż badane, są m.in. testy oparte na mikroRNA (małych cząsteczkach regulujących pracę genów) oraz leczenie niehormonalne.

Co to oznacza dla pacjentki

Jeśli masz endometriozę i starasz się o dziecko, ta praca pokazuje, że nie ma jednego schematu leczenia dla wszystkich. Wybór między obserwacją, operacją, inseminacją czy in vitro zależy m.in. od wieku, rezerwy jajnikowej, stopnia choroby, nasilenia bólu i innych przyczyn niepłodności, także po stronie partnera.

Autorzy zalecają leczenie w ośrodkach, gdzie współpracują chirurdzy i specjaliści leczenia niepłodności, oraz wspólne podejmowanie decyzji przez lekarza i pacjentkę. Przed ewentualną operacją warto porozmawiać z lekarzem o jej wpływie na rezerwę jajnikową. U wybranych kobiet rozważa się też zamrożenie komórek jajowych.

Ograniczenia badania

To przegląd narracyjny, więc dobór omawianych prac zależał od autorów i nie był w pełni systematyczny. Wiele opisanych mechanizmów pochodzi z badań na zwierzętach lub komórkach i nie musi w ten sam sposób dotyczyć ludzi. Sami autorzy podkreślają, że wiele danych klinicznych jest niskiej jakości lub sprzecznych, a wytyczne różnych towarzystw naukowych nie są zgodne. Autorzy zadeklarowali brak konfliktu interesów.

Najważniejsze w skrócie

Endometrioza utrudnia zajście w ciążę na wiele sposobów naraz – przez stan zapalny, zrosty, uszkodzenie jajników i gorsze warunki do zagnieżdżenia zarodka. Głównymi metodami leczenia niepłodności pozostają operacja i techniki wspomaganego rozrodu, a leczenie powinno być dopasowane do konkretnej pacjentki.