Zaćma – do kogo w Szczecinie?

Zaćma – objawy, operacja i życie po zabiegu

Czym jest zaćma

Zaćma, nazywana też kataraktą, to zmętnienie soczewki – przezroczystej struktury wewnątrz oka, która skupia światło na siatkówce. Gdy soczewka traci przejrzystość, obraz staje się zamglony, jakby patrzyło się przez zaparowaną szybę. Zaćma rozwija się zwykle powoli, przez lata, i najczęściej dotyczy obu oczu, choć nie zawsze w tym samym tempie. Dziś lekarz zaćmę leczy rutynowo, a operacja jej usunięcia należy do najczęściej wykonywanych zabiegów na świecie.

Zaćma nie jest nowotworem ani „błoną na oku”, jak się czasem mówi, tylko zmianą samej soczewki. Jeśli zaćma zostanie rozpoznana w porę, zabieg można zaplanować wtedy, gdy zaczyna przeszkadzać w codziennym życiu. Ten tekst jest informacją, a nie poradą medyczną, i nie zastępuje badania okulistycznego.

Przyczyny i rodzaje zaćmy

Najczęstsza jest zaćma związana z wiekiem – białka soczewki stopniowo się zmieniają i mętnieją, zwykle po sześćdziesiątym roku życia, choć pierwsze zmiany mogą pojawić się wcześniej. Gdy lekarz zaćmę stwierdza u młodszej osoby, pyta zwykle o cukrzycę, długie stosowanie sterydów, palenie tytoniu i dużą ekspozycję na słońce.

Zaćma może też powstać po urazie oka, po niektórych operacjach okulistycznych, w przebiegu przewlekłych zapaleń oka lub chorób ogólnych. Zdarza się również zaćma wrodzona, obecna od urodzenia lub pojawiająca się we wczesnym dzieciństwie. Zależnie od postaci lekarz zaćmę leczy nieco inaczej, bo przyczyna wpływa na termin i sposób leczenia.

Objawy zaćmy

Typowe objawy to zamglone, nieostre widzenie, które nie poprawia się po zmianie okularów, olśnienie od świateł samochodów i słońca, gorsze widzenie o zmierzchu i w nocy oraz blaknięcie kolorów. Kolory mogą wydawać się bardziej żółte lub brązowe, a białe przedmioty – szarawe, co bywa jednym z pierwszych sygnałów zmętnienia soczewki. Wiele osób przez długi czas sądzi, że po prostu potrzebuje mocniejszych okularów, zanim lekarz zaćmę wykryje podczas badania.

Czasem na początku choroby zmienia się wada wzroku – niektórzy nagle lepiej czytają bez okularów, co bywa mylnie odbierane jako poprawa. Może pojawić się też podwójne widzenie jednym okiem albo wrażenie „aureoli” wokół świateł. Dopiero po obejrzeniu soczewki w lampie szczelinowej lekarz zaćmę może uznać za przyczynę tych sygnałów. Zaćma sama w sobie nie boli i nie powoduje zaczerwienienia oka – ból wskazuje na inny problem.

Objawy narastają powoli, dlatego łatwo się do nich przyzwyczaić. Często to bliscy pierwsi zauważają, że ktoś gorzej widzi, a lekarz zaćmę potwierdza dopiero przy okazji kontroli. Kłopoty z czytaniem, prowadzeniem samochodu po zmroku czy rozpoznawaniem twarzy to dobry powód, by umówić badanie.

Do kogo się zgłosić

Zaćmę rozpoznaje i kwalifikuje do zabiegu lekarz okulista, który ocenia też, czy pogorszenie widzenia nie ma innej przyczyny. W poradni ocenia się zaawansowanie zaćmy i jej wpływ na codzienne funkcjonowanie. Na podstawie tej oceny zapada decyzja o skierowaniu na operację do szpitala lub ośrodka okulistycznego. Nie ma jednej granicy ostrości wzroku, po której lekarz zaćmę automatycznie kwalifikuje do zabiegu – liczy się to, jak bardzo przeszkadza ona w życiu.

W Szczecinie operacji zaćmy dokonuje się w kilku ośrodkach – zarówno na NFZ, jak i prywatnie. Zasady skierowania i aktualne terminy oczekiwania sprawdź w rejestracji lub na pacjent.gov.pl. Gdy lekarz zaćmę zakwalifikuje do zabiegu, warto od razu zapisać się na listę oczekujących, bo kolejki bywają długie.

Diagnostyka i przygotowanie do operacji

Badanie obejmuje pomiar ostrości widzenia, ocenę oka w lampie szczelinowej, pomiar ciśnienia wewnątrzgałkowego i badanie dna oka po rozszerzeniu źrenic. Przed zaplanowaniem zabiegu sprawdza się też stan siatkówki, bo od niego zależy, jak dobrze oko będzie widziało po operacji.

Przed operacją wykonuje się biometrię, czyli dokładne pomiary oka, na podstawie których dobiera się moc sztucznej soczewki. Czasem potrzebne są dodatkowe badania, takie jak tomografia siatkówki. Lekarz rodzinny może zlecić podstawowe badania krwi i EKG, jeśli wymaga tego ośrodek, a także ocenić leczenie chorób przewlekłych. Zanim lekarz zaćmę zoperuje, powinien znać listę przyjmowanych leków, zwłaszcza przeciwkrzepliwych i stosowanych przy przeroście prostaty.

Jak wygląda operacja zaćmy

Jedyną skuteczną metodą leczenia zaćmy jest operacja. Nie ma kropli, tabletek ani ćwiczeń, które cofnęłyby zmętnienie soczewki. Najczęściej lekarz zaćmę usuwa metodą fakoemulsyfikacji – przez bardzo małe nacięcie rozbija ultradźwiękami zmętniałą soczewkę i odsysa jej fragmenty. W jej miejsce wszczepia się sztuczną soczewkę, która zostaje w oku na stałe.

Zabieg wykonuje się zazwyczaj w znieczuleniu miejscowym, często samymi kroplami, i trwa zwykle kilkanaście do kilkudziesięciu minut. Pacjent jest przytomny, ale nie odczuwa bólu, a do domu wraca najczęściej tego samego lub następnego dnia. Drugie oko operuje się zwykle w osobnym terminie, gdy pierwsze dobrze się zagoi.

Dostępne są różne rodzaje soczewek wewnątrzgałkowych – jednoogniskowe, korygujące astygmatyzm lub wieloogniskowe. Zanim lekarz zaćmę usunie, omawia z pacjentem wybór soczewki, biorąc pod uwagę styl życia, stan oka i oczekiwania. Nie każda soczewka jest dostępna w ramach NFZ, dlatego warto zapytać o to przy kwalifikacji.

Po zabiegu – na co uważać

Przez kilka tygodni po operacji stosuje się krople przepisane przez ośrodek i chodzi na wizyty kontrolne. Nie należy pocierać oka, przez pewien czas unika się dźwigania, schylania z wysiłkiem, basenu i sauny. Widzenie poprawia się zwykle w ciągu kilku dni, a po pełnym wygojeniu często dobiera się nowe okulary, przede wszystkim do czytania. Przez pierwsze dni po tym, jak lekarz zaćmę usunął, oko może być lekko podrażnione i łzawić, a jasne światło – męczyć. O powrocie do prowadzenia samochodu decyduje lekarz na wizycie kontrolnej.

U części osób po miesiącach lub latach dochodzi do zmętnienia tylnej torebki soczewki, nazywanego zaćmą wtórną. Choć brzmi groźnie, zaćmę wtórną usuwa się zwykle krótkim, bezbolesnym zabiegiem laserowym. Nie oznacza to, że zaćma „odrosła” – sama soczewka sztuczna nie mętnieje.

Jeśli po zabiegu pojawi się silny ból, nasilone zaczerwienienie lub nagłe pogorszenie widzenia, nie czekaj na planową kontrolę – nawet jeśli lekarz zaćmę usunął bez komplikacji, zgłoś się od razu do ośrodka lub na SOR. Takie objawy mogą świadczyć o rzadkim, ale poważnym zakażeniu wnętrza oka.

Zaćma u dzieci i u osób z chorobami przewlekłymi

Zaćma wrodzona wymaga szybkiej diagnozy, bo zmętniała soczewka zakłóca rozwój widzenia w pierwszych miesiącach życia. Rodziców powinien zaniepokoić biały lub szary odblask w źrenicy, widoczny na przykład na zdjęciach, oraz brak śledzenia przedmiotów wzrokiem. U niemowlęcia lekarz zaćmę wrodzoną traktuje jako pilną sprawę i kieruje dziecko do wyspecjalizowanego ośrodka.

U osób z cukrzycą zaćma pojawia się zwykle wcześniej i szybciej postępuje. Przed zabiegiem lekarz zaćmę ocenia u nich razem z siatkówką, bo zmiany cukrzycowe mogą wpływać na efekt operacji. Dobre wyrównanie cukru i ciśnienia ułatwia gojenie. Także osoby z jaskrą czy zwyrodnieniem plamki mogą przejść operację zaćmy, choć efekt bywa wtedy ograniczony przez chorobę współistniejącą.

Profilaktyka i najczęstsze mity

Nie da się całkowicie zapobiec zaćmie związanej z wiekiem, ale można zmniejszyć ryzyko jej wcześniejszego rozwoju. Pomagają okulary przeciwsłoneczne z filtrem UV, niepalenie tytoniu, dobre wyrównanie cukrzycy i ochrona oczu przed urazami przy pracach domowych i w ogrodzie. Po sześćdziesiątce warto co jakiś czas pójść na kontrolę, nawet jeśli wcześniej lekarz zaćmę wykluczył.

Mit pierwszy: trzeba czekać, aż zaćma „dojrzeje”. Dziś tak się nie postępuje – zabieg planuje się wtedy, gdy zaćma utrudnia codzienne życie. Mit drugi: lekarz zaćmę może rozpuścić kroplami – takie leczenie nie istnieje, a skuteczna jest tylko operacja. Mit trzeci: po operacji okulary nie będą już potrzebne – wiele osób nadal korzysta z nich, zwłaszcza do czytania, choć zależy to od rodzaju soczewki.

Kiedy pilnie – SOR lub 112

Zaćma rozwija się powoli i sama nie jest stanem nagłym. Pilnej pomocy wymagają natomiast nagła utrata widzenia, zasłona lub cień w polu widzenia, wiele nowych błysków i mętów, silny ból oka z zaczerwienieniem oraz urazy i oparzenia chemiczne oka. W takiej sytuacji nie zakładaj, że to „tylko zaćma” – jedź na SOR lub dzwoń pod 112.

Jeśli zaburzeniom widzenia towarzyszą niedowład, zaburzenia mowy lub opadnięcie kącika ust, może to być udar – dzwoń natychmiast pod 112. Lekarz okulista wyjaśni później, czy zaćma ma jakikolwiek związek z objawami. Pamiętaj, że rozpoznana wcześniej zaćma nie wyklucza innej choroby – nawet gdy lekarz zaćmę już opisał, każde nagłe pogorszenie wymaga osobnej oceny.

Opis ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza. W nagłym przypadku dzwoń pod numer 112.