FT3 – wolna trijodotyronina

Czym jest wolna trijodotyronina FT3 i skąd się bierze

Trijodotyronina, w skrócie T3, to hormon tarczycy zawierający trzy atomy jodu. Tylko niewielką część T3 tarczyca wytwarza bezpośrednio. Większość powstaje w wątrobie, nerkach, mięśniach i innych tkankach z tyroksyny (T4), od której enzymy odłączają jeden atom jodu. T3 działa kilka razy silniej niż T4 – to ona w praktyce przyspiesza przemianę materii, pracę serca i zużycie energii.

Podobnie jak tyroksyna, trijodotyronina krąży we krwi głównie w połączeniu z białkami. Wolna, niezwiązana frakcja to bardzo mała część całości, ale tylko ona działa na komórki. Badanie laboratoryjne FT3 mierzy właśnie tę wolną postać hormonu. W badaniach laboratoryjnych tarczycy FT3 jest uzupełnieniem: najwięcej informacji dają łącznie TSH, wolna tyroksyna FT4 i FT3.

Ilość T3 zależy nie tylko od tarczycy, lecz także od stanu całego organizmu. W czasie ciężkiej choroby, głodzenia czy dużego stresu tkanki ograniczają zamianę T4 w T3, żeby oszczędzać energię. Dlatego wynik FT3 z laboratorium trzeba zawsze czytać w kontekście zdrowia pacjenta, a nie jako samodzielną liczbę z badania laboratoryjnego.

Kiedy wykonuje się badanie FT3

FT3 nie jest badaniem pierwszego wyboru. Lekarz zleca je głównie wtedy, gdy podejrzewa nadczynność tarczycy albo już ją leczy. Bywa, że w nadczynności rośnie tylko FT3, a FT4 pozostaje prawidłowe – to tak zwana T3-tyreotoksykoza, którą można przeoczyć bez tego oznaczenia. Laboratoria wykonują FT3 rutynowo, więc w praktyce dokłada się je bez problemu do innych badań laboratoryjnych tarczycy.

• obniżone TSH przy prawidłowym FT4
• objawy nadczynności: kołatanie serca, drżenie rąk, utrata wagi, nietolerancja ciepła, nerwowość
• kontrola leczenia nadczynności lekami przeciwtarczycowymi lub po leczeniu jodem promieniotwórczym
• guzki tarczycy, które mogą samodzielnie produkować hormony (guzki autonomiczne)
• leczenie preparatami zawierającymi T3 – ocena, czy dawka jest odpowiednia
• podejrzenie zaburzeń przemiany hormonów lub rzadkich chorób przysadki

Przygotowanie do badania krwi na FT3

To rutynowe badanie krwi i nie wymaga bycia na czczo. Najlepiej oddać krew rano, zwłaszcza jeśli porównujesz wynik z wcześniejszymi oznaczeniami. Lek na tarczycę przyjmij po pobraniu – szczególnie dotyczy to preparatów z trijodotyroniną, które szybko podnoszą stężenie FT3.

Biotyna w dużych dawkach może zafałszować oznaczenie FT3 w wielu laboratoriach, bo zakłóca reakcję stosowaną w analizatorach. Warto powiedzieć o niej przy pobraniu. Wynik zmieniają też amiodaron, sterydy, propranolol i ostra choroba z gorączką. Jeśli niedawno przechodziłeś ciężką infekcję lub operację, to badanie laboratoryjne lepiej odłożyć, chyba że lekarz potrzebuje go pilnie.

Normy FT3 – jednostki i interpretacja wyniku

Laboratoria w Polsce podają FT3 w pikogramach na mililitr (pg/ml) lub w pikomolach na litr (pmol/l). U większości dorosłych zakres referencyjny wynosi około 2,0–4,4 pg/ml, czyli mniej więcej 3,1–6,8 pmol/l. Konkretne laboratorium może mieć zakres nieco węższy lub szerszy, bo wynik zależy od analizatora i odczynników. Rozstrzyga norma wydrukowana przy wyniku.

U dzieci i nastolatków FT3 jest fizjologicznie wyższe niż u dorosłych, a u osób starszych – nieco niższe. W ciąży stężenie zmienia się wraz z trymestrami, a część laboratoriów podaje wtedy osobne zakresy. Do porównywania kolejnych pomiarów najlepiej wybierać to samo laboratorium, bo różnice między metodami potrafią być większe niż rzeczywista zmiana w organizmie.

Sam wynik FT3 rzadko wystarcza do rozpoznania. Ocenia się go razem z TSH i FT4, a przy podejrzeniu choroby autoimmunologicznej także z przeciwciałami. Wynik badania laboratoryjnego trochę poza zakresem, bez objawów i przy prawidłowym TSH, zwykle nie ma znaczenia klinicznego.

Wysokie FT3 – co może oznaczać

Podwyższone FT3 z obniżonym TSH wskazuje na nadczynność tarczycy. Najczęściej przyczyną jest choroba Gravesa-Basedowa – wtedy lekarz zleca oznaczenie przeciwciał TRAb – albo wole guzkowe toksyczne. W tych chorobach FT3 często rośnie wcześniej i bardziej niż FT4. Przejściowo wysokie wartości zdarzają się w podostrym zapaleniu tarczycy i w poporodowym zapaleniu tarczycy.

FT3 bywa też zawyżone przez przyjmowanie preparatów z T3 lub zbyt dużej dawki hormonów, przez biotynę i, rzadko, przez przeciwciała zakłócające oznaczenie. Nieleczona nadczynność przeciąża serce, sprzyja zaburzeniom rytmu i osteoporozie, dlatego wysoki wynik zawsze wymaga konsultacji i dalszych badań laboratoryjnych.

Niskie FT3 – kiedy ma znaczenie

Obniżone FT3 występuje w zaawansowanej niedoczynności tarczycy, ale zwykle wcześniej spada FT4, a TSH rośnie. Dlatego w rozpoznawaniu niedoczynności FT3 ma mniejsze znaczenie niż pozostałe badania laboratoryjne tarczycy i nie służy do ustalania dawki lewotyroksyny.

Bardzo często niskie FT3 przy prawidłowym TSH to tak zwany zespół niskiej T3, nazywany też zespołem chorego eutyreotyka. Pojawia się w ciężkich chorobach, po urazach, operacjach, przy niedożywieniu, w anoreksji, przy przewlekłej niewydolności serca, wątroby lub nerek. Tarczyca jest wtedy zdrowa, a organizm sam ogranicza aktywny hormon. Ten stan nie wymaga leczenia hormonami – mija, gdy ustępuje choroba podstawowa. Lekarz może wtedy powtórzyć badania laboratoryjne po wyzdrowieniu, aby upewnić się, że wyniki wróciły do normy.

FT3 na NFZ, prywatnie i z czym iść do lekarza

Na NFZ FT3 może zlecić lekarz rodzinny, a także specjaliści, na przykład endokrynolog. Prywatnie badanie wykonasz bez skierowania; w Szczecinie znajdziesz je w ofercie niemal wszystkich laboratoriów. FT3 wchodzi też w skład wielu pakietów, na przykład pakietu do oceny pracy tarczycy.

Wynik zwykle jest dostępny tego samego lub następnego dnia roboczego. Na wizytę zabierz aktualne i wcześniejsze wyniki badań laboratoryjnych, opis USG tarczycy, listę leków i suplementów oraz informację o niedawnych chorobach. Lekarz oceni, czy potrzebne są kolejne oznaczenia, na przykład przeciwciała przeciwko peroksydazie tarczycowej.

Wynik FT3 a sytuacje wymagające pilnej pomocy

Bardzo wysokie FT3 i FT4 razem z wysoką gorączką, przyspieszonym tętnem powyżej 140 na minutę, splątaniem, wymiotami lub biegunką mogą świadczyć o przełomie tarczycowym. To stan nagły – dzwoń pod 112 lub jedź na SOR. Pilnej oceny wymagają też ból w klatce piersiowej, duszność i nierówne bicie serca u osoby z nadczynnością. W pozostałych przypadkach wynik spoza zakresu laboratorium omów z lekarzem na najbliższej wizycie.