TSH – tyreotropina

Czym jest TSH i co mierzy to badanie

TSH, czyli tyreotropina, to hormon wytwarzany przez przysadkę – niewielki gruczoł u podstawy mózgu. Jego zadaniem jest pobudzanie tarczycy do produkcji jej własnych hormonów: tyroksyny (T4) i trijodotyroniny (T3). Hormony tarczycy regulują tempo przemiany materii, pracę serca, temperaturę ciała, nastrój, wagę, cykl miesiączkowy i rozwój dzieci.

Przysadka i tarczyca działają jak termostat. Gdy hormonów tarczycy jest za mało, przysadka wydziela więcej TSH, by „docisnąć” tarczycę. Gdy jest ich za dużo, wydzielanie TSH spada. Ta zależność jest bardzo czuła: niewielka zmiana hormonów tarczycy powoduje dużą zmianę TSH. Dlatego badanie laboratoryjne TSH jest najlepszym pojedynczym testem przesiewowym w kierunku chorób tarczycy – nieprawidłowość widać w nim często wcześniej niż w samych hormonach tarczycy.

Współczesne laboratoria stosują tzw. metody trzeciej generacji, które pozwalają dokładnie mierzyć także bardzo niskie stężenia TSH. To ważne przy rozpoznawaniu nadczynności tarczycy i kontroli leczenia.

Kiedy warto zbadać TSH

TSH to jedno z najczęściej zlecanych badań laboratoryjnych. Lekarz kieruje na nie przy objawach sugerujących chorobę tarczycy, przy kontroli leczenia i w określonych grupach ryzyka. Często wchodzi w skład pakietu tarczycowego i pakietów profilaktycznych, które oferują laboratoria.

• zmęczenie, senność, marznięcie, przyrost masy ciała, zaparcia, sucha skóra, wypadanie włosów – możliwa niedoczynność
• kołatanie serca, drżenie rąk, nadpotliwość, chudnięcie mimo apetytu, nerwowość – możliwa nadczynność
• powiększenie tarczycy (wole), guzki tarczycy
• zaburzenia miesiączkowania, trudności z zajściem w ciążę, planowanie ciąży i ciąża
• podwyższony cholesterol, zaburzenia rytmu serca, obniżony nastrój
• choroby autoimmunologiczne w rodzinie lub u pacjenta, np. cukrzyca typu 1 czy celiakia
• leczenie lewotyroksyną lub lekami przeciwtarczycowymi, a także lekami wpływającymi na tarczycę, np. amiodaronem czy litem

Przygotowanie do badania TSH i przebieg pobrania

Do badania laboratoryjnego TSH krew pobiera się z żyły w zgięciu łokcia. TSH ma rytm dobowy – najwyższe jest w nocy i wcześnie rano, a najniższe po południu – dlatego laboratoria zalecają pobranie rano, najlepiej między 7 a 10. Post nie jest konieczny, ale wiele osób oznacza TSH razem z innymi badaniami krwi, które go wymagają.

Osoby przyjmujące lewotyroksynę zwykle oddają krew przed zażyciem porannej tabletki, choć niektórzy lekarze nie uważają tego za konieczne – warto to ustalić z lekarzem prowadzącym. Kontrolne badanie laboratoryjne TSH po zmianie dawki wykonuje się zazwyczaj po 6–8 tygodniach, bo tyle trwa, zanim wynik się ustabilizuje.

Szczególną pułapką jest biotyna, popularny składnik suplementów na włosy, skórę i paznokcie. W dużych ilościach zakłóca wiele immunochemicznych oznaczeń hormonów: TSH może wyjść fałszywie niskie, a FT4 i FT3 fałszywie wysokie, co udaje nadczynność tarczycy. Wiele laboratoriów zaleca odstawienie biotyny na co najmniej 2 dni przed badaniem. Na wynik wpływają też ostre choroby, sterydy i niektóre leki.

Normy TSH – dorośli, ciąża, osoby starsze

W wynikach badań laboratoryjnych w Polsce TSH podaje się w µIU/ml lub mIU/l – to te same wartości liczbowe. U większości dorosłych zakres referencyjny wynosi około 0,4–4,0 µIU/ml, ale laboratoria stosują różne metody, a ich zakresy różnią się nieco w obu granicach. Decyduje zakres wydrukowany przez laboratorium, które wykonało oznaczenie.

W ciąży stosuje się inne kryteria. W pierwszym trymestrze TSH fizjologicznie spada, bo hormon ciążowy hCG pobudza tarczycę. Zaleca się zakresy właściwe dla trymestru, a górne granice są niższe niż poza ciążą. Kobietom planującym ciążę i ciężarnym lekarze zwracają szczególną uwagę na TSH, bo niedoczynność tarczycy w ciąży może wpływać na przebieg ciąży i rozwój dziecka. Szczegółowe progi i decyzje o leczeniu ustala lekarz, opierając się na zaleceniach Polskiego Towarzystwa Endokrynologicznego.

U osób starszych TSH naturalnie nieco rośnie i łagodnie podwyższony wynik nie zawsze wymaga leczenia. U dzieci laboratoria stosują normy zależne od wieku, a noworodki w Polsce mają badanie przesiewowe w kierunku wrodzonej niedoczynności tarczycy.

Podwyższone TSH – co może oznaczać

Wysokie TSH w badaniu laboratoryjnym najczęściej oznacza, że tarczyca pracuje za słabo, a przysadka próbuje ją pobudzić. Aby ocenić, jak bardzo, lekarz zleca oznaczenie wolnej tyroksyny FT4. Gdy TSH jest podwyższone, a FT4 prawidłowe, mówi się o subklinicznej (utajonej) niedoczynności. Gdy FT4 jest obniżone – o jawnej niedoczynności tarczycy.

W Polsce najczęstszą przyczyną niedoczynności jest choroba Hashimoto, czyli autoimmunologiczne zapalenie tarczycy. Potwierdza je obecność przeciwciał – dlatego przy podwyższonym TSH wykonuje się zwykle badanie przeciwciał anty-TPO, a czasem przeciwciał przeciw tyreoglobulinie. Inne przyczyny to stan po operacji lub leczeniu jodem promieniotwórczym, niektóre leki (amiodaron, lit), niedobór lub nadmiar jodu, a u osób leczonych – zbyt mała dawka lewotyroksyny lub jej nieregularne przyjmowanie.

Przejściowo podwyższone TSH zdarza się w okresie powrotu do zdrowia po ciężkiej chorobie, przy niewydolności nadnerczy czy otyłości. Łagodnie podwyższony wynik w pojedynczym badaniu laboratoryjnym zwykle się powtarza po kilku tygodniach, najlepiej w tym samym laboratorium, zanim lekarz podejmie decyzję o leczeniu.

Obniżone TSH – możliwe przyczyny

Niskie TSH w badaniu laboratoryjnym zwykle oznacza, że hormonów tarczycy jest za dużo i przysadka „wycisza” tarczycę. Wtedy lekarz zleca FT4 i wolną trijodotyroninę FT3 – nadczynność bywa widoczna tylko w FT3. Najczęstsze przyczyny to choroba Gravesa-Basedowa (autoimmunologiczna, potwierdzana przeciwciałami TRAb), guzki autonomiczne tarczycy, zapalenia tarczycy oraz zbyt duża dawka lewotyroksyny u osób leczonych.

Obniżone TSH przy prawidłowych hormonach tarczycy w badaniach laboratoryjnych to subkliniczna nadczynność; u osób starszych zwiększa ryzyko migotania przedsionków i osteoporozy, dlatego wymaga oceny endokrynologa. Fizjologicznie niskie TSH występuje w pierwszym trymestrze ciąży.

Rzadziej niskie TSH wynika z choroby przysadki – wtedy niskie są i TSH, i FT4. Fałszywie niski wynik z laboratorium może dać biotyna, a przejściowo – ciężka choroba, sterydy czy niektóre leki stosowane w szpitalu.

TSH na NFZ i prywatnie – gdzie zrobić i ile czekać

TSH należy do badań laboratoryjnych, które lekarz rodzinny może zlecić na NFZ; razem z nim może skierować na FT4 i FT3. Badanie przeciwciał anty-TPO zleca zwykle endokrynolog. Prywatnie TSH wykonasz bez skierowania w praktycznie każdym laboratorium i punkcie pobrań – w Szczecinie jest jednym z najczęściej wykonywanych badań.

Wynik TSH, jak większości badań krwi wykonywanych rutynowo, dostaje się zwykle tego samego lub następnego dnia roboczego. Na wizytę zabierz wydruk z laboratorium i poprzednie wyniki TSH, FT4 oraz przeciwciał, informację o ciąży lub jej planowaniu, przyjmowanych lekach i suplementach (zwłaszcza biotynie i jodzie).

Kiedy z wynikiem TSH pilnie do lekarza

Pilnej konsultacji wymaga wynik badań laboratoryjnych, w którym bardzo niskie TSH łączy się z wysokim FT4 lub FT3, szczególnie z szybkim, nieregularnym biciem serca, a także bardzo wysokie TSH z wyraźnymi objawami niedoczynności. Kobieta w ciąży z nieprawidłowym TSH powinna jak najszybciej skontaktować się z lekarzem prowadzącym ciążę.

Natychmiast wezwij pomoc (112) lub jedź na SOR przy wysokiej gorączce z kołataniem serca, pobudzeniem lub splątaniem u osoby z nadczynnością tarczycy (możliwy przełom tarczycowy), a także przy skrajnym spowolnieniu, senności, wychłodzeniu i zaburzeniach świadomości u osoby z ciężką niedoczynnością.