Grupa krwi i czynnik Rh

Czym jest grupa krwi i co oznacza czynnik Rh

Na powierzchni czerwonych krwinek znajdują się cząsteczki zwane antygenami – coś w rodzaju znaczników. Najważniejsze dla przetaczania krwi są antygeny układu AB0. Krwinki mogą mieć antygen A (grupa A), antygen B (grupa B), oba (grupa AB) albo żadnego z nich (grupa 0). Jednocześnie w osoczu każdego człowieka są naturalne przeciwciała przeciw tym antygenom, których sam nie ma: osoba z grupą A ma przeciwciała anty-B, z grupą 0 – anty-A i anty-B.

Drugim ważnym układem jest Rh, a w nim antygen D. Osoba, której krwinki go mają, jest Rh dodatnia, a osoba bez niego – Rh ujemna. W odróżnieniu od układu AB0 przeciwciała przeciw antygenowi D nie występują naturalnie. Powstają dopiero wtedy, gdy organizm osoby Rh ujemnej zetknie się z krwinkami Rh dodatnimi – po przetoczeniu niezgodnej krwi albo w ciąży z dzieckiem Rh dodatnim.

Badanie grupy krwi to badanie laboratoryjne z zakresu serologii transfuzjologicznej. Laboratorium miesza krwinki pacjenta z odczynnikami zawierającymi przeciwciała anty-A, anty-B i anty-D i sprawdza, czy dochodzi do zlepiania się krwinek (aglutynacji). Dodatkowo bada się osocze z krwinkami wzorcowymi A i B – oba wyniki muszą być zgodne.

Kiedy wykonuje się badanie grupy krwi

Grupę krwi warto znać, ale nie trzeba jej sprawdzać „na wszelki wypadek” co kilka lat – nie zmienia się w ciągu życia. To badanie laboratoryjne wykonuje się przede wszystkim w sytuacjach, w których może być potrzebne przetoczenie krwi lub w których czynnik Rh ma znaczenie dla dziecka:

• na początku ciąży – według polskiego standardu opieki okołoporodowej grupę krwi i Rh oznacza się zwykle do 10. tygodnia,
• przed planowaną operacją lub zabiegiem z ryzykiem utraty krwi,
• przed przetoczeniem krwi lub jej składników – zawsze, razem z próbą zgodności,
• przy oddawaniu krwi w centrum krwiodawstwa,
• przed planowaną ciążą, jeśli kobieta nie ma wiarygodnego wyniku,
• u noworodka matki Rh ujemnej – by zdecydować o podaniu immunoglobuliny anty-D matce.

Jak przygotować się do badania grupy krwi i jak wygląda pobranie

To zwykłe badanie krwi z żyły, jedno z najprostszych badań laboratoryjnych, niewymagające przygotowania. Nie musisz być na czczo, możesz przyjąć swoje leki, a pora dnia nie ma znaczenia. Najważniejsza jest poprawna identyfikacja: przy oznaczeniach grupy laboratoria bardzo pilnują zgodności imienia, nazwiska i numeru PESEL na zleceniu, probówce i w dokumencie. Pomyłka w danych to jedna z głównych przyczyn groźnych powikłań przetoczeń, dlatego zasady są surowe.

W Polsce wynik uznawany za ostateczny wymaga zwykle dwóch niezależnych oznaczeń, często z dwóch próbek pobranych w różnym czasie. Zasady wykonywania tego badania laboratoryjnego w poszczególnych laboratoriach mogą się nieco różnić, więc warto o nie zapytać przed pobraniem, jeśli zależy ci na dokumencie z wynikiem. W Szczecinie badanie grupy krwi wykonuje większość punktów pobrań i laboratoriów szpitalnych.

Jak czytać wynik badania grupy krwi

Wynik zapisuje się jako grupę w układzie AB0 i czynnik Rh, np. „A Rh+”, „0 Rh−” czy „AB RhD dodatni”. Nie ma tu wyniku dobrego ani złego – w tym badaniu laboratoryjnym każda grupa jest prawidłowa. Na wydruku z laboratorium zwykle widnieje też informacja o metodzie i o tym, czy wynik pochodzi z jednego, czy z dwóch oznaczeń.

Czasem laboratorium opisuje słaby lub częściowy antygen D (tzw. słabe D lub D częściowe). To odmiany antygenu, które słabiej reagują z odczynnikami. Mają znaczenie głównie w ciąży i przy przetoczeniach – lekarz lub pracownia serologiczna zdecyduje, czy daną osobę traktować jako Rh dodatnią, czy ujemną. Rzadko wynik bywa niejednoznaczny po przeszczepie szpiku, po masywnym przetoczeniu lub w niektórych chorobach krwi; wtedy laboratoria wykonują dodatkowe badania laboratoryjne.

Wynik grupy krwi, w odróżnieniu od wielu innych badań laboratoryjnych, nie mówi nic o stanie zdrowia. Nie ma też dobrych dowodów naukowych na to, że dieta powinna zależeć od grupy krwi – takie zalecenia nie są poparte badaniami.

Grupa krwi w ciąży – znaczenie czynnika Rh

W ciąży oznaczenie grupy krwi i czynnika Rh należy do podstawowych badań laboratoryjnych. Jeśli kobieta jest Rh ujemna, a dziecko odziedziczy po ojcu czynnik Rh dodatni, jej organizm może wytworzyć przeciwciała anty-D. W kolejnej ciąży takie przeciwciała mogą przechodzić przez łożysko i niszczyć krwinki dziecka, powodując chorobę hemolityczną płodu i noworodka.

Aby temu zapobiec, u kobiet Rh ujemnych regularnie wykonuje się badanie przeciwciał odpornościowych i podaje się immunoglobulinę anty-D – w trzecim trymestrze oraz po porodzie dziecka Rh dodatniego, a także po poronieniu, krwawieniu czy niektórych zabiegach. Komplet badań zalecanych w kolejnych tygodniach ciąży opisuje strona o badaniach laboratoryjnych w ciąży, a przed poczęciem – o badaniach przed planowaną ciążą.

Grupa krwi przed operacją i przetoczeniem

Przed planowanym zabiegiem szpital często prosi o wynik grupy krwi razem z innymi badaniami, np. morfologią krwi i badaniem układu krzepnięcia. Zestaw typowych oznaczeń opisuje strona o badaniach przed zabiegiem. Wymagania różnych szpitali się różnią, więc zawsze warto sprawdzić, jakie badania laboratoryjne trzeba przynieść.

Nawet jeśli masz kartę grupy krwi, przed przetoczeniem laboratorium szpitalne i tak wykona badanie laboratoryjne ponownie, a także próbę zgodności krzyżowej i badanie przeciwciał odpornościowych. To nie jest zbędne powtarzanie – tylko w ten sposób można bezpiecznie dobrać krew dla konkretnego pacjenta w danym dniu.

Badanie grupy krwi na NFZ i prywatnie

W ciąży grupę krwi zleca na NFZ lekarz prowadzący ciążę lub położna w ramach opieki okołoporodowej. Przed zabiegiem badania zleca zwykle szpital lub lekarz kierujący. Grupę krwi poznają też bezpłatnie krwiodawcy w centrum krwiodawstwa. Prywatnie badanie można wykonać bez skierowania w większości laboratoriów, a wynik jest gotowy zwykle tego samego lub następnego dnia roboczego.

Wynik badania grupy krwi z laboratorium sam w sobie nie wymaga pilnej wizyty u lekarza. Pilnie trzeba natomiast zgłosić się do szpitala przy krwawieniu w ciąży, zwłaszcza u kobiety Rh ujemnej, bo może być potrzebna immunoglobulina anty-D. W razie silnego krwawienia, utraty przytomności lub urazu dzwoń pod numer 112.