Przeciwciała odpornościowe (odpornościowe anty-erytrocytarne)

Czym są przeciwciała odpornościowe przeciw krwinkom

Przeciwciała to białka układu odpornościowego, które rozpoznają i pomagają niszczyć to, co organizm uznaje za obce. Krwinki czerwone mają na powierzchni wiele antygenów – oprócz znanych z układu AB0 i czynnika Rh są to m.in. antygeny C, c, E, e, Kell, Duffy czy Kidd. Różne osoby mają różne ich zestawy, co widać dopiero w specjalistycznych badaniach laboratoryjnych.

Gdy do organizmu dostaną się obce krwinki z antygenem, którego dana osoba nie ma, układ odpornościowy może wytworzyć przeciw niemu przeciwciała. Nazywa się je odpornościowymi lub alloprzeciwciałami, w odróżnieniu od naturalnych przeciwciał anty-A i anty-B. Najczęściej powstają po przetoczeniu krwi albo w ciąży, gdy niewielka ilość krwinek dziecka przedostanie się do krwiobiegu matki – zwłaszcza podczas porodu, poronienia, krwawienia lub zabiegów.

Badanie przeciwciał odpornościowych to badanie laboratoryjne serologiczne, zwane też badaniem przeglądowym lub pośrednim testem antyglobulinowym (dawniej pośrednim odczynem Coombsa). Laboratorium sprawdza, czy w osoczu pacjenta są przeciwciała, które łączą się z zestawem krwinek wzorcowych o znanych antygenach. Kobiety planujące ciążę mogą wykonać to badanie laboratoryjne wcześniej, razem z innymi oznaczeniami opisanymi na stronie o badaniach przed planowaną ciążą.

Kiedy wykonuje się badanie przeciwciał odpornościowych

To badanie laboratoryjne ma dwa główne zastosowania: opiekę nad ciążą i bezpieczne przetaczanie krwi. W obu przypadkach wynik z laboratorium służy temu samemu – ma wykryć przeciwciała, zanim zdążą wyrządzić szkodę.

• na początku ciąży u każdej kobiety, niezależnie od czynnika Rh – zwykle do 10. tygodnia, razem z oznaczeniem grupy krwi,
• w drugiej połowie ciąży u kobiet Rh ujemnych – według polskiego standardu zwykle między 21. a 26. oraz między 27. a 32. tygodniem,
• przed podaniem immunoglobuliny anty-D,
• przed każdym planowym przetoczeniem krwi oraz przed operacjami z ryzykiem utraty krwi,
• w kontroli ciąży, w której przeciwciała już wykryto – regularnie, według planu ustalonego przez lekarza.

Jak przygotować się do badania krwi na przeciwciała odpornościowe

To badanie krwi z żyły, które nie wymaga bycia na czczo ani szczególnego przygotowania. Ważna jest za to dokładna identyfikacja – laboratoria serologiczne przestrzegają surowych zasad dotyczących zgodności danych na zleceniu i probówce, bo wynik może posłużyć do doboru krwi do przetoczenia.

Koniecznie powiedz w punkcie pobrań, jeśli w ostatnich tygodniach dostałaś immunoglobulinę anty-D. Podane przeciwciała krążą we krwi przez kilka tygodni i laboratorium może je wykryć jako anty-D. Nie oznacza to uczulenia, ale bez tej informacji wynik mógłby zostać źle zrozumiany. W Szczecinie badanie przeciwciał wykonują liczne punkty pobrań, często razem z oznaczeniem grupy krwi.

Wynik ujemny i dodatni – jak czytać wynik z laboratorium

Wynik ujemny tego badania laboratoryjnego oznacza, że w próbce nie wykryto przeciwciał odpornościowych przeciw krwinkom. Tak wygląda wynik u większości kobiet w ciąży i u osób, które nigdy nie miały przetoczenia. W ciąży u kobiety Rh ujemnej wynik ujemny pozwala bezpiecznie podać immunoglobulinę anty-D zgodnie z planem.

Wynik dodatni oznacza, że w osoczu są przeciwciała i potrzebne są dalsze badania laboratoryjne. Wtedy laboratorium wykonuje identyfikację, czyli ustalenie, przeciw któremu antygenowi są skierowane, oraz oznaczenie miana – najwyższego rozcieńczenia, w którym przeciwciała jeszcze reagują. Zapis 1:4 oznacza niewiele przeciwciał, a 1:64 – dużo. Część przeciwciał, np. słabe przeciwciała klasy IgM, nie ma znaczenia dla ciąży, inne, jak anty-D, anty-c czy anty-Kell, mogą być groźne dla dziecka.

Wynik wątpliwy lub trudny do interpretacji zdarza się m.in. po podaniu immunoglobuliny anty-D, przy przeciwciałach skierowanych przeciw własnym krwinkom albo przy rzadkich antygenach. Laboratoria przekazują wtedy próbki do pracowni o wyższym stopniu referencyjności, np. regionalnego centrum krwiodawstwa.

Przeciwciała odpornościowe w ciąży – konflikt serologiczny

Gdy matka ma przeciwciała przeciw antygenowi obecnemu na krwinkach dziecka, mogą one przechodzić przez łożysko i niszczyć krwinki płodu. To konflikt serologiczny, który może prowadzić do niedokrwistości płodu, a po porodzie do nasilonej żółtaczki noworodka. Dlatego tak ważne jest regularne badanie przeciwciał i – u kobiet Rh ujemnych bez przeciwciał – profilaktyka immunoglobuliną anty-D, która skutecznie zapobiega uczuleniu.

Jeśli przeciwciała zostaną wykryte, ciążę prowadzi się w ośrodku z doświadczeniem w takich sytuacjach. Lekarz regularnie zleca badania laboratoryjne miana, często w tym samym laboratorium, aby wyniki były porównywalne, i specjalistyczne USG z oceną przepływu krwi w mózgu płodu. Przy rosnącym mianie, najczęściej od wartości rzędu 1:16–1:32 dla anty-D, nadzór się zagęszcza. Kompletny plan badań w ciąży opisuje strona o badaniach laboratoryjnych w ciąży. Po porodzie u noworodka lekarze kontrolują m.in. morfologię krwi i stężenie bilirubiny, by wcześnie wykryć niedokrwistość i żółtaczkę.

Przeciwciała odpornościowe a przetoczenie krwi

Przed przetoczeniem laboratorium szpitalne oznacza grupę krwi i czynnik Rh oraz wykonuje badanie przeglądowe przeciwciał. Jeśli przeciwciała są obecne, dobiera krew pozbawioną odpowiedniego antygenu i wykonuje próbę zgodności krzyżowej. U osób z przeciwciałami znalezienie zgodnej krwi może trwać dłużej, dlatego warto mieć przy sobie dokument z wynikiem identyfikacji i informować o nim przed planowanymi zabiegami.

Badanie przeciwciał odpornościowych nie jest tym samym co bezpośredni test antyglobulinowy. Ten drugi sprawdza, czy przeciwciała są już związane z krwinkami pacjenta, i stosuje się go m.in. w diagnostyce niedokrwistości hemolitycznej oraz u noworodków z żółtaczką. Oba testy wykonują laboratoria serologiczne, ale to dwa różne badania laboratoryjne, które odpowiadają na inne pytania.

Badanie przeciwciał odpornościowych na NFZ i prywatnie

W ciąży badanie zleca na NFZ lekarz prowadzący ciążę lub położna, zgodnie z harmonogramem opieki okołoporodowej. Przed zabiegiem zleca je szpital. Prywatnie to badanie laboratoryjne można wykonać bez skierowania w wielu laboratoriach, a wynik przeglądowy jest zwykle gotowy po jednym–dwóch dniach. Przy wyniku dodatnim identyfikacja i miano mogą wymagać więcej czasu.

Z wynikiem dodatnim w ciąży nie zwlekaj – skontaktuj się z lekarzem prowadzącym jeszcze w tym samym tygodniu. Pilnie do szpitala trzeba zgłosić się przy krwawieniu z dróg rodnych, urazie brzucha w ciąży czy wyraźnym osłabieniu ruchów dziecka, zwłaszcza u kobiety Rh ujemnej lub z wykrytymi przeciwciałami.