Kalcytonina

Czym jest kalcytonina i co pokazuje jej oznaczenie

Kalcytonina to hormon wytwarzany przez komórki C tarczycy, zwane też komórkami przypęcherzykowymi. To inne komórki niż te, które produkują tyroksynę – jest ich niewiele i leżą rozproszone między pęcherzykami gruczołu. Kalcytonina obniża stężenie wapnia we krwi, hamując uwalnianie go z kości. U człowieka ta rola jest jednak niewielka: po usunięciu tarczycy gospodarka wapniowa działa prawidłowo dzięki parathormonowi i witaminie D.

W medycynie kalcytonina ma znaczenie przede wszystkim jako marker nowotworowy. Gdy komórki C mnożą się nadmiernie lub przekształcają w nowotwór – raka rdzeniastego tarczycy – wytwarzają dużo kalcytoniny. Badanie laboratoryjne kalcytoniny pozwala więc wykryć tę chorobę wcześnie, nawet zanim guz będzie wyraźnie widoczny w USG, a po leczeniu – kontrolować, czy nie wróciła.

Rak rdzeniasty stanowi tylko kilka procent nowotworów tarczycy. Około jednej czwartej przypadków ma charakter dziedziczny – wynika z mutacji genu RET i może występować razem z guzami nadnerczy i przytarczyc w zespole nazywanym MEN2. Dlatego wynik tego badania laboratoryjnego ma znaczenie także dla rodziny chorego.

Kiedy lekarz zleca badanie kalcytoniny

Kalcytoniny nie oznacza się rutynowo u zdrowych osób. Jest to celowane badanie laboratoryjne, które lekarz zleca w określonych sytuacjach. Polskie zalecenia dotyczące raka tarczycy przewidują jej oznaczenie w diagnostyce guzków tarczycy, szczególnie przed planowaną operacją, choć praktyka różnych ośrodków bywa odmienna.

• guzek lub guzki tarczycy, zwłaszcza przed zabiegiem
• podejrzenie raka rdzeniastego w biopsji
• kontrola po operacji raka rdzeniastego tarczycy, zwykle razem z markerem CEA
• członkowie rodziny osoby z rakiem rdzeniastym lub nosiciele mutacji genu RET
• przewlekła biegunka i napadowe zaczerwienienie twarzy o niejasnej przyczynie u osoby z guzkiem tarczycy
• guzy neuroendokrynne innych narządów, które czasem wytwarzają kalcytoninę

Przygotowanie do badania krwi na kalcytoninę

To badanie krwi z żyły, ale wymaga nieco więcej uwagi niż typowe oznaczenia hormonów tarczycy. Najlepiej przyjść rano, na czczo, po spokojnej nocy. Palenie papierosów, alkohol i niektóre leki mogą podnieść wynik tego badania laboratoryjnego. Szczególnie ważne są inhibitory pompy protonowej, czyli popularne leki na zgagę i chorobę wrzodową – potrafią kilkukrotnie zwiększyć stężenie kalcytoniny. Nie odstawiaj ich jednak na własną rękę: zapytaj lekarza, czy i na ile dni je przerwać.

Kalcytonina szybko rozpada się w pobranej próbce. Laboratoria, które wykonują to badanie na miejscu, zwykle odwirowują i schładzają krew zaraz po pobraniu, a te, które wysyłają próbki dalej, zamrażają surowicę. Dlatego niektóre laboratoria pobierają krew na kalcytoninę tylko w określonych godzinach. U małych dzieci, zwłaszcza do trzeciego roku życia, stężenie kalcytoniny jest fizjologicznie wyższe i laboratorium stosuje dla nich inne zakresy.

Normy kalcytoniny i jak czytać wynik z laboratorium

Wynik podaje się w pikogramach na mililitr (pg/ml) lub w nanogramach na litr (ng/l) – to te same wartości liczbowe. W większości laboratoriów górna granica normy wynosi u kobiet około 5 pg/ml, a u mężczyzn około 10 pg/ml. Mężczyźni mają więcej komórek C, stąd różnica. Inne metody mają progi nieco wyższe, dlatego zawsze kieruj się zakresem wydrukowanym przez laboratorium.

Wynik lekko powyżej normy, na przykład kilkanaście pg/ml, jest częsty i zwykle nie oznacza nowotworu. Im wyższe stężenie, tym większe prawdopodobieństwo raka rdzeniastego: wartości powyżej 100 pg/ml budzą silne podejrzenie i wymagają pilnej diagnostyki. Wyniki pośrednie lekarz ocenia, biorąc pod uwagę leki, czynność nerek, palenie i obraz USG, a czasem powtarza badanie laboratoryjne po kilku tygodniach.

Po operacji raka rdzeniastego kalcytonina powinna spaść do bardzo niskiej lub niewykrywalnej wartości. W kontroli ocenia się kolejne badania laboratoryjne kalcytoniny i antygenu karcynoembrionalnego CEA – zwłaszcza tempo ich wzrostu, czyli czas podwojenia.

Podwyższona kalcytonina – co może oznaczać

Najważniejszą, choć niezbyt częstą przyczyną wysokiej kalcytoniny jest rak rdzeniasty tarczycy lub jego stan przedrakowy – rozrost komórek C. Wysoki wynik u osoby z guzkiem tarczycy prowadzi zwykle do powtórzenia badania laboratoryjnego, biopsji, czasem z oznaczeniem kalcytoniny w popłuczynach z igły, i konsultacji w ośrodku leczącym nowotwory tarczycy.

W badaniach laboratoryjnych znacznie częściej spotyka się niewielkie podwyższenie wywołane czynnikami niezwiązanymi z nowotworem:

• przyjmowanie inhibitorów pompy protonowej
• przewlekła choroba nerek, w której hormon jest wolniej usuwany
• palenie papierosów i alkohol
• podwyższone stężenie wapnia we krwi, na przykład w nadczynności przytarczyc
• autoimmunologiczne zapalenie tarczycy
• inne guzy neuroendokrynne, na przykład w płucach lub trzustce
• zakłócenia testu przez przeciwciała heterofilne (rzadko)

Niska kalcytonina – czy ma znaczenie

Obniżony wynik nie ma znaczenia klinicznego i nie oznacza żadnej choroby. Niektóre laboratoria wpisują wtedy na wydruku wartość „poniżej granicy oznaczalności”. U wielu zdrowych osób, zwłaszcza kobiet, kalcytonina jest niewykrywalna przez laboratorium. Po całkowitym usunięciu tarczycy niewykrywalna kalcytonina jest wynikiem oczekiwanym, a po leczeniu raka rdzeniastego – bardzo dobrym. Brak kalcytoniny nie wymaga leczenia, bo jej funkcję w gospodarce wapniowej przejmują inne hormony, przede wszystkim parathormon (PTH).

Kalcytonina na NFZ i prywatnie, oczekiwanie na wynik

Na NFZ kalcytoninę zleca zwykle endokrynolog, chirurg lub onkolog w ramach diagnostyki guzków tarczycy albo kontroli po leczeniu. Prywatnie badanie laboratoryjne można wykonać bez skierowania. W Szczecinie oferuje je wiele laboratoriów, ale ze względu na nietrwałość próbki warto wcześniej zapytać, w jakich godzinach przyjmują krew na to oznaczenie.

Laboratoria podają wynik zwykle w ciągu jednego do trzech dni roboczych. Na wizytę zabierz wynik kalcytoniny, opis USG tarczycy, wyniki badania TSH i stężenia wapnia, listę leków (szczególnie na zgagę) oraz informacje o nowotworach tarczycy i nadnerczy w rodzinie. Lekarz zdecyduje, czy potrzebne są dalsze badania laboratoryjne, biopsja albo test stymulacyjny wykonywany w szpitalu.

Kiedy z wynikiem kalcytoniny szybko do specjalisty

Bardzo wysoka kalcytonina, zwłaszcza powyżej 100 pg/ml, albo jej szybki wzrost po leczeniu raka rdzeniastego wymagają szybkiej wizyty u endokrynologa lub onkologa – w ciągu dni, a nie miesięcy. Sam wynik badania laboratoryjnego nie jest powodem do wizyty na SOR. Pomocy w trybie pilnym szukaj przy nagłej duszności, trudnościach w przełykaniu, szybko rosnącym guzie szyi lub bardzo wysokim ciśnieniu z bólem głowy i kołataniem serca u osoby z rodzinnym zespołem MEN2 – wtedy dzwoń pod 112.