Parathormon

Czym jest parathormon i co mierzy badanie PTH

Parathormon (PTH) wytwarzają przytarczyce – cztery maleńkie gruczoły wielkości ziarna ryżu, leżące za tarczycą na szyi. Ich zadaniem jest pilnowanie, by stężenie wapnia we krwi było stałe. Wapń jest potrzebny nie tylko kościom, ale też mięśniom, nerwom i sercu, dlatego organizm reguluje go bardzo precyzyjnie.

Gdy wapnia we krwi robi się za mało, przytarczyce wydzielają więcej PTH. Hormon uwalnia wapń z kości, zmniejsza jego utratę z moczem i pobudza nerki do aktywowania witaminy D, która z kolei zwiększa wchłanianie wapnia z jelit. Jednocześnie PTH sprzyja wydalaniu fosforu przez nerki. Gdy wapnia jest za dużo, wydzielanie PTH spada.

Badanie laboratoryjne PTH mierzy ilość tego hormonu we krwi. Większość laboratoriów oznacza tzw. PTH intact, czyli całą, aktywną cząsteczkę hormonu. Wynik ma sens dopiero w zestawieniu z wapniem, fosforem i witaminą D – dlatego te badania laboratoryjne zleca się zwykle razem.

Kiedy wykonuje się badanie parathormonu

PTH nie jest badaniem przesiewowym dla wszystkich. Lekarz zleca je, gdy w innych badaniach krwi pojawia się nieprawidłowy wapń albo gdy objawy i choroby przewlekłe wskazują na zaburzenia gospodarki wapniowo-fosforanowej.

• podwyższone lub obniżone stężenie wapnia w surowicy (często wykryte przypadkiem),
• kamica nerkowa, zwłaszcza nawracająca,
• osteoporoza, złamania przy niewielkim urazie, bóle kości,
• przewlekła choroba nerek – regularna kontrola według zaleceń nefrologa,
• niedobór witaminy D, zaburzenia wchłaniania (np. celiakia, po operacjach bariatrycznych),
• objawy niskiego wapnia: mrowienie wokół ust i palców, skurcze mięśni,
• kontrola po operacji tarczycy lub przytarczyc.

Jak przygotować się do badania PTH i jak wygląda pobranie

PTH oznacza się w krwi żylnej pobranej z żyły w zgięciu łokcia, do probówki z surowicą lub osoczem – zależnie od zaleceń laboratorium. Najlepiej przyjść rano, na czczo, po nocnym odpoczynku. PTH ma rytm dobowy, więc przy kontrolach warto zachować podobną porę pobrania.

Na wynik wpływają leki i suplementy: preparaty wapnia i witaminy D, leki moczopędne (tiazydy, furosemid), lit, bisfosfoniany czy niektóre leki przeciwpadaczkowe. Nie odstawiaj ich bez rozmowy z lekarzem – wystarczy, że podasz pełną listę. Część metod immunochemicznych, na których opierają się hormonalne badania laboratoryjne, jest wrażliwa na duże dawki biotyny, dlatego suplementy z biotyną zwykle odstawia się na kilka dni przed pobraniem, jeśli lekarz tak zaleci.

Razem z PTH często pobiera się krew na wapń całkowity lub zjonizowany, fosfor, kreatyninę i witaminę D – jedno pobranie wystarcza na cały zestaw badań laboratoryjnych.

Normy parathormonu i jak czytać wynik

PTH podaje się w pikogramach na mililitr (pg/ml) albo w pikomolach na litr (pmol/l). U większości dorosłych zakres wynosi mniej więcej 15–65 pg/ml, ale laboratoria stosują różne metody, a wyniki z dwóch laboratoriów potrafią się wyraźnie różnić. Rozstrzyga zawsze zakres referencyjny z wydruku. U osób starszych i przy niedoborze witaminy D PTH bywa nieco wyższe.

Kluczowe jest zestawienie PTH z wapniem. Lekarz patrzy, czy hormon „pasuje” do stężenia wapnia: przy wysokim wapniu PTH powinno być niskie, a przy niskim wapniu – wysokie. Jeśli tak nie jest, zwykle problem dotyczy samych przytarczyc. Pomocne są też stężenie fosforu, poziom witaminy D (25-OH-D) i ocena pracy nerek na podstawie wskaźnika eGFR.

Podwyższony parathormon – co może oznaczać

Wysokie PTH razem z wysokim wapniem najczęściej oznacza pierwotną nadczynność przytarczyc. Zwykle przyczyną jest łagodny gruczolak jednej przytarczycy. Choroba często długo nie daje objawów i wychodzi przypadkiem w badaniach laboratoryjnych, ale z czasem może prowadzić do osteoporozy, kamicy nerkowej, nadciśnienia, zmęczenia, zaparć i obniżonego nastroju.

Wysokie PTH przy niskim lub prawidłowym wapniu to najczęściej wtórna nadczynność przytarczyc – reakcja na niedobór. Typowe przyczyny to niedobór witaminy D (bardzo częsty w Polsce zimą), przewlekła choroba nerek, zaburzenia wchłaniania wapnia z jelit i niektóre leki. W takiej sytuacji przytarczyce pracują prawidłowo, tylko ciężej, a leczy się przyczynę niedoboru.

Obniżony parathormon – co może oznaczać

Niskie PTH przy niskim wapniu oznacza niedoczynność przytarczyc. Najczęściej występuje po operacji tarczycy, gdy przytarczyce zostały uszkodzone lub usunięte – bywa przejściowa albo trwała. Rzadziej przyczyną są choroby autoimmunologiczne, wrodzone lub głęboki niedobór magnezu. Objawy to mrowienie palców i okolicy ust, skurcze mięśni, a w cięższych przypadkach drgawki.

Niskie PTH przy wysokim wapniu oznacza, że przytarczyce prawidłowo się „wyłączyły”, a nadmiar wapnia ma inne źródło – np. przedawkowanie witaminy D, niektóre nowotwory, choroby ziarniniakowe lub długie unieruchomienie. Wtedy potrzebne są dalsze badania laboratoryjne i obrazowe, a także oznaczenie magnezu we krwi.

Badanie PTH na NFZ i prywatnie, czas oczekiwania

PTH na NFZ zleca zwykle lekarz specjalista – endokrynolog, nefrolog, reumatolog – w ramach diagnostyki. Prywatnie badanie można zrobić bez skierowania; w Szczecinie oznaczenie PTH oferuje większość punktów pobrań. Wynik z laboratorium jest zazwyczaj gotowy w ciągu 1–2 dni roboczych.

Na wizytę zabierz wyniki PTH, wapnia, fosforu, witaminy D i kreatyniny, najlepiej z kilku kolejnych kontroli wykonywanych w tym samym laboratorium. Przydaje się lista leków i suplementów, informacja o kamicy nerkowej i wynik densytometrii, jeśli był robiony.

Kiedy pilnie do lekarza

Bardzo wysoki wapń (hiperkalcemia) może powodować silne pragnienie, częste oddawanie moczu, wymioty, splątanie, senność i zaburzenia rytmu serca. Z kolei bardzo niski wapń daje bolesne skurcze mięśni, skurcz krtani i drgawki. Jeśli wystąpią takie objawy, zwłaszcza po operacji tarczycy, wezwij pomoc (112) lub jedź na SOR. Laboratorium zwykle samo powiadamia lekarza, gdy badanie laboratoryjne wapnia daje wynik alarmowy.