Bilirubina

Czym jest bilirubina i skąd się bierze

Bilirubina to pomarańczowo-żółty barwnik, który powstaje głównie z rozpadu hemoglobiny – białka przenoszącego tlen w czerwonych krwinkach. Krwinka żyje około 120 dni. Gdy się zestarzeje, zostaje rozłożona w śledzionie, a z hemoglobiny powstaje bilirubina nazywana wolną, niesprzężoną lub pośrednią. Nie rozpuszcza się ona w wodzie, więc we krwi wędruje związana z albuminą.

Bilirubina wolna trafia z krwią do wątroby, co laboratoria mogą śledzić, oznaczając poszczególne frakcje. Tam komórki wątroby łączą ją z kwasem glukuronowym – proces ten nazywa się sprzęganiem. Powstaje bilirubina sprzężona, zwana też bezpośrednią, która rozpuszcza się w wodzie i może zostać wydalona z żółcią do jelita. W jelicie bakterie przekształcają ją w barwniki nadające kolor stolcowi, a niewielka część wraca do krwi i jest wydalana z moczem jako urobilinogen.

Badanie laboratoryjne bilirubiny mierzy zwykle bilirubinę całkowitą, a w razie potrzeby osobno frakcję bezpośrednią. Frakcję pośrednią laboratorium oblicza, odejmując bezpośrednią od całkowitej. Większość laboratoriów oznacza frakcje na życzenie lekarza lub automatycznie, gdy bilirubina całkowita jest podwyższona. Podział na frakcje bardzo pomaga ustalić, na którym etapie tej drogi coś przebiega nieprawidłowo.

Kiedy wykonuje się oznaczenie bilirubiny

Bilirubina wchodzi w skład pakietu próby wątrobowe i należy do podstawowych badań laboratoryjnych przy podejrzeniu chorób wątroby, dróg żółciowych i krwi. To badanie krwi lekarz zleca m.in. w następujących sytuacjach:

• zażółcenie skóry lub białek oczu (żółtaczka),
• ciemny, „piwny” mocz, odbarwione, jasne stolce, świąd skóry,
• podejrzenie chorób wątroby: zapalenia, stłuszczenia, marskości,
• podejrzenie kamicy żółciowej lub niedrożności dróg żółciowych,
• podejrzenie niedokrwistości hemolitycznej, czyli przyspieszonego rozpadu krwinek,
• żółtaczka u noworodka – wtedy bilirubinę oznacza się często, nawet kilka razy,
• kontrola leczenia lekami mogącymi uszkadzać wątrobę.

Przygotowanie do badania bilirubiny i pobranie krwi

To standardowe badanie krwi z żyły. Laboratoria zalecają, by przyjść rano, na czczo, ale bez przesadnego głodzenia się. Długi post – na przykład całodobowy – podnosi bilirubinę, szczególnie u osób z zespołem Gilberta. Wodę można pić normalnie.

Bilirubina rozkłada się pod wpływem światła, dlatego laboratorium chroni próbkę przed silnym światłem i szybko ją bada. Wynik zawyża hemoliza, czyli rozpad krwinek w probówce, a obniżyć go może długie przechowywanie próbki na świetle. Gdy próbka jest zhemolizowana, laboratoria zwykle zaznaczają to na wydruku.

U noworodków bilirubinę oznacza się z krwi z piętki lub mierzy przezskórnie specjalnym miernikiem. Przy wyższych wartościach przezskórnych badanie laboratoryjne z krwi jest konieczne do decyzji o leczeniu.

Normy bilirubiny i jak czytać wynik

W Polsce bilirubinę podaje się w mg/dl lub w µmol/l (1 mg/dl to około 17,1 µmol/l). U większości dorosłych bilirubina całkowita mieści się w przedziale około 0,3–1,2 mg/dl, czyli około 5–21 µmol/l. Bilirubina bezpośrednia wynosi zwykle do około 0,3 mg/dl. Poszczególne laboratoria podają nieco różne zakresy, dlatego zawsze rozstrzyga ten wydrukowany przez laboratorium obok wyniku.

Żółtaczkę widać zwykle dopiero, gdy bilirubina całkowita przekroczy około 2–3 mg/dl – najpierw na białkach oczu, potem na skórze. Lekko podwyższony wynik bez innych nieprawidłowości w badaniach laboratoryjnych jest bardzo częsty i najczęściej niegroźny. U noworodków laboratoria i pediatrzy stosują zupełnie inne normy, zależne od wieku dziecka w godzinach i od tego, czy urodziło się w terminie.

Podwyższona bilirubina – najczęstsze przyczyny

Jeśli przeważa bilirubina pośrednia (wolna), a inne próby wątrobowe są prawidłowe, najczęstszą przyczyną jest zespół Gilberta. To łagodna, dziedziczna cecha dotycząca około 5–10% ludzi, w której wątroba wolniej sprzęga bilirubinę. Wynik rośnie przy głodzeniu, infekcji, stresie, niewyspaniu i wysiłku. Zespół Gilberta nie uszkadza wątroby i nie wymaga leczenia, choć warto, by wiedział o nim lekarz. Rozpoznaje się go zwykle na podstawie kilku badań laboratoryjnych, w których powtarza się ten sam układ wyników, a czasem badania genetycznego wykonywanego przez wybrane laboratoria.

Przewaga bilirubiny pośredniej towarzyszy też hemolizie, czyli przyspieszonemu rozpadowi krwinek. Lekarz sprawdza wtedy morfologię krwi, liczbę retikulocytów i aktywność LDH. Hemoliza widoczna w badaniu laboratoryjnym bywa wrodzona lub nabyta – np. w chorobach autoimmunologicznych, po niektórych lekach lub przy sztucznych zastawkach serca.

Gdy rośnie bilirubina bezpośrednia (sprzężona), problem leży zwykle w wątrobie lub w drogach żółciowych. Przyczyną mogą być wirusowe, alkoholowe lub polekowe zapalenie wątroby, marskość oraz zastój żółci – kamica przewodowa, zwężenie dróg żółciowych, guzy trzustki lub dróg żółciowych. W badaniach laboratoryjnych często towarzyszą temu podwyższone ALT, fosfataza alkaliczna i GGTP, ciemny mocz oraz jasne stolce.

U noworodków żółtaczka fizjologiczna pojawia się często w 2.–3. dobie życia i ustępuje samoistnie w ciągu 1–2 tygodni. Żółtaczka w pierwszej dobie, bardzo nasilona lub przedłużająca się wymaga oceny pediatry i dodatkowych badań laboratoryjnych.

Obniżona bilirubina – czy ma znaczenie

Niski wynik bilirubiny nie ma znaczenia klinicznego i nie wymaga dalszych badań laboratoryjnych. Bywa spotykany po niektórych lekach i u osób palących, a różnice między laboratoriami w zakresie dolnej granicy normy są duże. Część badań naukowych łączy wyższe, ale wciąż prawidłowe stężenie bilirubiny z nieco mniejszym ryzykiem chorób serca – bilirubina działa bowiem jak przeciwutleniacz – nie jest to jednak powód, by leczyć niską bilirubinę.

Bilirubina na NFZ i prywatnie, czas na wynik

Bilirubinę może zlecić na NFZ lekarz rodzinny, a także internista, gastroenterolog, hepatolog, hematolog i pediatra. Prywatnie badanie wykonuje każde laboratorium bez skierowania, a wynik jest zwykle gotowy tego samego dnia. W laboratoriach szpitalnych bilirubinę oznacza się całodobowo.

Z wynikiem tego badania krwi warto pójść do lekarza, gdy przekracza normę lub gdy masz objawy. Zabierz wcześniejsze wyniki, także te z innego laboratorium, oraz listę leków. Przy podejrzeniu zespołu Gilberta lekarz może zalecić powtórzenie badania laboratoryjnego i oznaczenie frakcji bilirubiny. Uzupełnieniem bywa badanie moczu na bilirubinę i urobilinogen.

Żółtaczka – kiedy pilnie do lekarza

Nagła żółtaczka z gorączką, dreszczami i bólem brzucha, a także żółtaczka połączona z sennością, splątaniem, wymiotami lub krwawieniami wymaga pilnej pomocy – zgłoś się na SOR lub zadzwoń pod 112. Może to oznaczać zapalenie dróg żółciowych albo ostrą niewydolność wątroby.

U noworodka niepokojące są: żółtaczka w pierwszej dobie życia, szybko narastające zażółcenie, senność, niechęć do ssania, odbarwione stolce lub ciemny mocz. W takiej sytuacji natychmiast skontaktuj się z pediatrą lub szpitalem.