Borelioza w Europie – jak bakterie krążą między kleszczami, zwierzętami i ludźmi

Streszczenie badania prostym językiem

O co chodzi w tej pracy

Borelioza z Lyme to najczęstsza na półkuli północnej choroba przenoszona przez wektory, czyli organizmy przenoszące drobnoustroje. Wywołują ją bakterie z grupy Borrelia burgdorferi sensu lato, a w Europie przenosi je głównie kleszcz pospolity. Według przytoczonych danych zgłaszana zapadalność w Europie wynosi ok. 22,6 przypadku na 100 tys. mieszkańców rocznie, a liczba zgłoszeń – ok. 85 tys. rocznie. Prawdziwa liczba zachorowań nie jest jednak znana.

Celem przeglądu było podsumowanie wiedzy o bakteriach, kleszczach, zwierzętach i samej chorobie oraz wskazanie czynników, które wpływają na ryzyko zakażenia ludzi w Europie. To przegląd narracyjny – autorzy omówili wybraną literaturę z zakresu biologii, ekologii, epidemiologii i medycyny, bez systematycznego wyszukiwania i łączenia wyników.

Bakterie, kleszcze i zwierzęta

Bakterie boreliozy krążą w przyrodzie między kleszczami a zwierzętami, takimi jak gryzonie, ptaki, wiewiórki czy jeże, które są ich rezerwuarem. Człowiek jest żywicielem przypadkowym. Bakterie potrafią skutecznie unikać odpowiedzi odpornościowej – zarówno w kleszczu, jak i u zwierząt i ludzi – m.in. zmieniając białka na swojej powierzchni.

Na ryzyko zakażenia wpływa wiele czynników. Przy łagodniejszych zimach kleszcze mogą być aktywne dłużej w roku i przesuwać się na północ oraz wyżej w góry – w Czechach ich zasięg przesunął się z ok. 700–800 do ok. 1100 m n.p.m. Znaczenie mają też zmiany krajobrazu, liczebność zwierząt, np. jeleniowatych, oraz zachowanie ludzi – więcej czasu spędzanego w lesie, przy zbieraniu grzybów i jagód, na rowerze czy wędrówkach.

Choroba, rozpoznanie i leczenie

Najczęstszym objawem jest rumień wędrujący – powiększająca się czerwona zmiana na skórze w miejscu ukłucia, pojawiająca się 3–30 dni po ukąszeniu przez zakażonego kleszcza. Występuje w ok. 70–90% przypadków. Mogą mu towarzyszyć gorączka, zmęczenie oraz bóle głowy, stawów i mięśni. Rzadziej bakterie rozprzestrzeniają się i zajmują układ nerwowy (neuroborelioza, np. z porażeniem nerwu twarzowego), stawy lub serce.

Rumień wędrujący rozpoznaje się na podstawie wyglądu. W innych postaciach zaleca się potwierdzenie badaniami laboratoryjnymi – najczęściej dwuetapowym badaniem przeciwciał: najpierw testem przesiewowym, a przy wyniku dodatnim testem potwierdzającym. Leczenie polega na podawaniu antybiotyku zgodnie z wytycznymi, zwykle przez 14–21 dni.

Problem z danymi o zachorowaniach

Autorzy podkreślają, że dane o boreliozie w Europie są fragmentaryczne. Nie we wszystkich krajach choroba podlega obowiązkowi zgłaszania, a kraje różnie definiują przypadek i stosują różne metody diagnostyki. Dlatego zgłaszana zapadalność różni się ogromnie – od 0,6 na 100 tys. mieszkańców w Irlandii do 300 w Austrii.

Wzrosty liczby zgłoszeń mogą wynikać ze zmian w sposobie raportowania, a badania przeciwciał w populacji nie potwierdzają wyraźnego wzrostu narażenia ludzi na bakterie. Autorzy postulują jednolite definicje, standardy diagnostyki i długoterminowy nadzór w całej Europie.

Co to oznacza dla pacjenta

Jeśli spędzasz czas w lesie, na łąkach czy w parku, chroń się przed kleszczami: noś długie ubrania, stosuj środki odstraszające i po powrocie dokładnie obejrzyj ciało. Kleszcz żeruje kilka dni, a badania na myszach sugerują, że bakterie przenoszą się dopiero po ok. 24 godzinach, dlatego szybkie zauważenie kleszcza może mieć znaczenie. U ludzi nie ma tu jednak wiarygodnych danych.

W czasie pisania pracy nie było dostępnej szczepionki przeciw boreliozie dla ludzi. Jeśli po ukąszeniu zauważysz powiększający się rumień lub pojawią się inne niepokojące objawy, zgłoś się do lekarza – to on decyduje o badaniach i leczeniu.

Ograniczenia pracy

To przegląd narracyjny, w którym wiele danych pochodzi z innych krajów, m.in. Niemiec, Szwecji i USA – praca nie omawia szczegółowo sytuacji w Polsce. Część wniosków o wpływie klimatu i zmian środowiska to przypuszczenia, których skali nie da się dziś dokładnie określić. Praca skupia się bardziej na ekologii i epidemiologii niż na leczeniu, a pochodzi z 2022 roku, więc nie obejmuje nowszych danych. Autorzy nie zgłosili konfliktu interesów.

Najważniejsze w skrócie

Boreliozę wywołują bakterie przenoszone w Europie głównie przez kleszcza pospolitego.

Najczęstszym objawem jest rumień wędrujący, a chorobę leczy się antybiotykami.

Dane o zachorowaniach w Europie są niepełne i trudno je porównywać między krajami.

Najlepszą ochroną jest unikanie ukąszeń i szybkie usuwanie kleszczy, a niepokojące objawy należy skonsultować z lekarzem.