Borelioza – przeciwciała (ELISA i Western blot)

Czym jest borelioza i co wykrywa badanie przeciwciał Borrelia

Borelioza, nazywana też chorobą z Lyme, to zakażenie bakteriami z rodzaju Borrelia, które przenoszą kleszcze. W Polsce, także w okolicach Szczecina, w lasach, parkach i na łąkach kleszcze są aktywne od wczesnej wiosny do późnej jesieni. Nie każde ukąszenie kończy się zakażeniem – ryzyko rośnie, gdy kleszcz jest przyczepiony dłużej niż dobę.

To badanie laboratoryjne w kierunku boreliozy nie szuka samych bakterii, tylko przeciwciał, czyli białek, które układ odpornościowy wytwarza w odpowiedzi na zakażenie. W badaniu krwi przeciwciała klasy IgM pojawiają się zwykle po 2–4 tygodniach od zakażenia, a klasy IgG po 4–6 tygodniach i mogą utrzymywać się latami, także po skutecznym leczeniu.

To ważne dla zrozumienia wyniku: badania laboratoryjne w kierunku boreliozy mówią o kontakcie organizmu z bakterią, a nie o tym, czy choroba jest aktywna w danym momencie. Dlatego lekarz zawsze czyta wynik razem z objawami i przebiegiem choroby.

Rumień wędrujący rozpoznaje się bez badań laboratoryjnych

Najczęstszym objawem wczesnej boreliozy jest rumień wędrujący – czerwona plama, która pojawia się od kilku dni do około miesiąca po ukąszeniu, powiększa się z dnia na dzień (zwykle przekracza 5 cm) i często blednie w środku. Rumień rozpoznaje lekarz na podstawie wyglądu skóry. Gdy jest typowy, leczenie zaczyna się od razu, bez czekania na badania laboratoryjne.

Powód jest prosty: w tym okresie przeciwciał często jeszcze nie ma, więc ujemny wynik z laboratorium mógłby fałszywie uspokoić. Zalecenia polskich i europejskich towarzystw chorób zakaźnych są tu zgodne – przy rumieniu wędrującym badanie krwi nie jest potrzebne, a skierowanie pacjenta do laboratorium tylko opóźnia leczenie.

Z tego samego powodu nie zaleca się badań laboratoryjnych tuż po ukąszeniu kleszcza, gdy nie ma żadnych objawów. Wynik z laboratorium byłby ujemny niezależnie od tego, czy doszło do zakażenia. Rozsądniej obserwować miejsce ukąszenia przez około miesiąc i zgłosić się do lekarza, jeśli pojawi się rumień, gorączka lub inne niepokojące objawy.

Kiedy lekarz zleca test na boreliozę

Badanie laboratoryjne na przeciwciała Borrelia ma sens przy objawach, które mogą wskazywać na późniejsze postacie choroby. Lekarz kieruje na badanie, gdy pacjent miał kontakt z kleszczami lub przebywał w terenach zielonych, a obraz kliniczny pasuje do boreliozy. Najczęstsze sytuacje to:

• nawracający obrzęk i ból jednego lub kilku dużych stawów, najczęściej kolana (podejrzenie boreliozowego zapalenia stawów),
• porażenie nerwu twarzowego, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych lub silne, piekące bóle korzeniowe (podejrzenie neuroboreliozy),
• zaburzenia rytmu serca u młodej osoby bez innej przyczyny, zwłaszcza blok przedsionkowo-komorowy,
• nietypowe zmiany skórne, np. przewlekłe zanikowe zapalenie skóry kończyn,
• rumień, który nie wygląda typowo i lekarz chce potwierdzić rozpoznanie.

Diagnostyka dwuetapowa: ELISA, potem Western blot

W Polsce i w całej Europie obowiązuje zasada dwuetapowej diagnostyki. Pierwszym krokiem jest test ELISA (test immunoenzymatyczny) w klasach IgM i IgG, który laboratoria wykonują rutynowo. Jest czuły, czyli wychwytuje większość osób z przeciwciałami, ale czasem daje wynik dodatni u osób zdrowych – np. przy innych zakażeniach, takich jak mononukleoza (warto wtedy rozważyć badanie w kierunku wirusa EBV), czy przy chorobach autoimmunologicznych.

Gdy ELISA wychodzi dodatnio lub wątpliwie, laboratorium wykonuje drugi etap – test Western blot (immunoblot). Pokazuje on, przeciw którym konkretnie białkom bakterii skierowane są przeciwciała, co pozwala odróżnić prawdziwą odpowiedź na Borrelia od reakcji przypadkowej. Wynik ujemny w ELISA zwykle kończy diagnostykę i Western blot nie jest wtedy potrzebny, choć przy krótko trwających objawach lekarz może poprosić o powtórzenie badania laboratoryjnego po kilku tygodniach.

Część laboratoriów od razu wykonuje oba etapy jako jeden pakiet, inne wykonują Western blot tylko po dodatniej ELISA. Przy podejrzeniu neuroboreliozy kluczowe jest porównanie przeciwciał we krwi i w płynie mózgowo-rdzeniowym, ale o takim badaniu decyduje lekarz w szpitalu, a materiał trafia do laboratorium szpitalnego.

Testy na boreliozę, których nie zaleca się wykonywać

Wokół boreliozy narosło wiele metod oferowanych prywatnie przez niektóre laboratoria i gabinety, których skuteczności nie potwierdzono w rzetelnych badaniach. Polskie Towarzystwo Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych oraz towarzystwa europejskie nie zalecają m.in. testu transformacji limfocytów (LTT), oznaczania komórek CD57, badania kleszcza po jego usunięciu, a także testów z krwi wykonywanych metodą PCR u osób bez konkretnych wskazań.

Takie badania laboratoryjne mogą dawać wyniki dodatnie u osób zdrowych, co prowadzi do niepotrzebnego, wielomiesięcznego leczenia antybiotykami i jego powikłań. Jeśli ktoś proponuje ci niestandardowy test lub terapię, warto omówić to z lekarzem chorób zakaźnych. Wiarygodną diagnostykę zapewnia dwuetapowe badanie serologiczne wykonane w laboratorium stosującym zwalidowane testy.

Jak przygotować się do badania krwi na boreliozę

Przygotowanie jest proste. Do tego badania laboratoryjnego krew pobiera się z żyły w zgięciu łokcia, nie trzeba być na czczo, a pora dnia nie ma znaczenia. W Szczecinie test ELISA wykonuje większość punktów pobrań, a próbki do Western blot bywają przesyłane do laboratoriów specjalistycznych, co wydłuża czas oczekiwania.

Najważniejszy jest odpowiedni moment wykonania badania laboratoryjnego. Zbyt wczesne pobranie, w pierwszych tygodniach po ukąszeniu, daje wynik ujemny mimo zakażenia. Warto też pamiętać, że leczenie antybiotykiem rozpoczęte bardzo wcześnie może zahamować wytwarzanie przeciwciał – to dobrze dla pacjenta, ale utrudnia późniejsze potwierdzenie choroby w badaniach laboratoryjnych.

Jak czytać wynik testu ELISA i Western blot

Każde laboratorium podaje wynik w swoich jednostkach i z własnym progiem odcięcia, bo testy różnych producentów nie są identyczne. Na wydruku z laboratorium znajdziesz zwykle słowne określenie: ujemny, wątpliwy (graniczny) lub dodatni. Porównując dwa wyniki, najlepiej robić to w tym samym laboratorium i tą samą metodą.

Wynik ujemny w obu klasach przy objawach trwających dłużej niż 6–8 tygodni w dużym stopniu przemawia przeciw boreliozie. Wyjątkiem są osoby z ciężkimi zaburzeniami odporności. Wynik wątpliwy zwykle oznacza, że badanie laboratoryjne powtarza się po 2–4 tygodniach albo laboratorium wykonuje Western blot.

Dodatnie IgM bez IgG może wskazywać na świeże zakażenie, ale bywa też reakcją fałszywie dodatnią, szczególnie gdy objawy trwają już długo. Dodatnie IgG potwierdzone w Western blot świadczy o kontakcie z bakterią – obecnym lub przebytym. U osób dużo przebywających w lesie, np. leśników, przeciwciała IgG są częste i same w sobie nie są wskazaniem do leczenia.

Przeciwciała nie służą do oceny skuteczności leczenia. Mogą utrzymywać się miesiącami, a IgG nawet latami po wyleczeniu, dlatego powtarzanie badań laboratoryjnych po kuracji zwykle nie ma sensu. O wyleczeniu świadczy ustąpienie objawów, a nie zniknięcie przeciwciał.

Inne badania laboratoryjne przy podejrzeniu boreliozy

Przy bólach stawów lekarz często zleca równolegle markery stanu zapalnego, takie jak białko CRP i odczyn Biernackiego, oraz morfologię z rozmazem. Te badania laboratoryjne pomagają ocenić nasilenie zapalenia, ale nie są swoiste dla boreliozy, a ich wyniki w większości laboratoriów są gotowe tego samego dnia.

Ponieważ zapalenie stawów może mieć wiele przyczyn, reumatolog bywa zainteresowany także wynikiem czynnika reumatoidalnego lub przeciwciał przeciwjądrowych. Przy boreliozowym zapaleniu stawów przeciwciała IgG są prawie zawsze wyraźnie dodatnie, więc ujemny wynik IgG w takim przypadku skłania do szukania innej przyczyny.

Badanie na NFZ i prywatnie, czas oczekiwania na wynik

Na NFZ badanie zleca zwykle lekarz specjalista w ramach diagnostyki, najczęściej specjalista chorób zakaźnych, neurolog lub reumatolog; w szpitalu wykonuje się je przy podejrzeniu neuroboreliozy. Prywatnie test ELISA i Western blot można wykonać bez skierowania w wielu laboratoriach, ale warto wybrać laboratorium, które jasno opisuje stosowaną metodę, ale wynik i tak trzeba omówić z lekarzem.

Na wynik ELISA czeka się zwykle od jednego do trzech dni roboczych. Western blot trwa dłużej, bo wiele laboratoriów wykonuje go raz lub dwa razy w tygodniu albo wysyła próbki do laboratorium referencyjnego. Do lekarza zabierz wyniki obu etapów, opis objawów z datami oraz informację o ukąszeniach kleszczy i ewentualnym rumieniu, najlepiej ze zdjęciem.

Kiedy pilnie zgłosić się do lekarza

Nie czekaj na wynik z laboratorium, jeśli po ukąszeniu kleszcza pojawi się silny ból głowy z gorączką i sztywnością karku, nagłe opadnięcie kącika ust i niedomykanie powieki, kołatanie serca, zasłabnięcia lub omdlenia. Takie objawy wymagają pilnej oceny lekarskiej – na SOR lub pod numerem 112 przy objawach ciężkich. Pamiętaj też, że kleszcze przenoszą inne choroby, m.in. kleszczowe zapalenie mózgu, przed którym chroni szczepienie.