Przesiewowe badanie PSA w kierunku raka prostaty – co pokazują duże badania z losowaniem

Streszczenie badania prostym językiem

O co chodzi w tym badaniu

Rak prostaty to jeden z najczęstszych nowotworów u mężczyzn. Od lat trwa spór, czy warto badać zdrowych mężczyzn bez objawów, aby wykryć chorobę wcześniej. Podstawą takiego przesiewu jest badanie laboratoryjne PSA – oznaczenie we krwi antygenu swoistego dla prostaty, czyli białka wytwarzanego przez ten gruczoł. Podwyższone PSA może jednak wynikać także z łagodnego rozrostu prostaty czy zakażenia dróg moczowych, a część wykrytych nowotworów rośnie tak wolno, że nigdy nie zagroziłaby życiu.

Zalecenia w różnych krajach są sprzeczne. Kanadyjska grupa ds. profilaktyki i brytyjski komitet ds. badań przesiewowych odradzają rutynowy przesiew, natomiast towarzystwa urologiczne – europejskie, kanadyjskie i amerykańskie – zalecają proponowanie badania PSA mężczyznom w wieku 50–69 lat po rozmowie z lekarzem o korzyściach i ryzyku. Ten przegląd przygotował zespół epidemiologów z Uniwersytetu w Ottawie jako podstawę do nowych kanadyjskich zaleceń.

Jak przeprowadzono badanie

Był to przegląd systematyczny, czyli uporządkowane wyszukanie wszystkich badań na dany temat według zarejestrowanego wcześniej planu, połączony z metaanalizą – czyli wspólnym przeliczeniem wyników kilku badań. Przeszukano trzy duże bazy medyczne (ostatnio w lipcu 2024 roku), a prace wybierały niezależnie dwie osoby. Jakość dowodów oceniano metodą GRADE, która określa, na ile można ufać wynikom.

Spośród ponad 23 tysięcy pozycji włączono 17 artykułów. Dotyczyły one trzech dużych badań z losowym przydziałem, w których mężczyzn zapraszano albo nie zapraszano na badanie PSA: europejskiego ERSPC (osiem krajów, badanie zwykle co 4 lata), amerykańskiego PLCO (badanie co rok) i brytyjskiego CAP (jednorazowe zaproszenie). Osobno opisano szwedzkie badanie STHLM3-MRI, w którym po podwyższonym wyniku stosowano dodatkowy test oceniający ryzyko i rezonans magnetyczny z biopsją celowaną, oraz jedno amerykańskie badanie obserwacyjne.

Co wykazało

Po 9,5–22 latach obserwacji wśród mężczyzn zaproszonych na badanie PSA zmarło z powodu raka prostaty średnio o 0,96 osoby mniej na 1000 niż wśród niezaproszonych. Odpowiada to względnemu zmniejszeniu ryzyka o 12%. Zaproszenie wiązało się też z mniejszą liczbą przypadków raka z przerzutami – o 2,1 na 1000. Nie wykazano natomiast wpływu na umieralność ogólną, czyli z wszystkich przyczyn.

W badaniu ERSPC korzyść była wyraźniejsza u mężczyzn, którzy rzeczywiście przyszli na co najmniej dwie rundy badań. U mężczyzn po 70. roku życia nie stwierdzono zmniejszenia liczby zgonów z powodu raka prostaty.

Najważniejszą szkodą jest nadrozpoznanie – wykrycie nowotworu, który nigdy nie dałby objawów, a mimo to może zostać leczony. W fińskiej części ERSPC oszacowano je, zależnie od rocznika i czasu obserwacji, na około 2–15% wykrytych nowotworów. Inne metody liczenia dawały bardzo różne wyniki, więc autorzy uznali, że nie da się podać wiarygodnej liczby. Jakość życia mężczyzn zaproszonych i niezaproszonych na przesiew była podobna. Nie znaleziono badań, które spełniałyby kryteria i opisywały wyniki fałszywie dodatnie, stres, nietrzymanie moczu ani zaburzenia erekcji.

W badaniu STHLM3-MRI dodanie testu ryzyka i rezonansu przed biopsją wiązało się z wykryciem mniejszej liczby niegroźnych nowotworów (o 80 na 1000 osób mniej) oraz rzadszymi zakażeniami i hospitalizacjami po biopsji. Nie ma jeszcze danych, czy takie podejście zmniejsza liczbę zgonów.

Co to oznacza dla pacjenta

Jeśli zastanawiasz się nad badaniem PSA, warto wiedzieć, że zysk z przesiewu jest realny, ale niewielki w liczbach bezwzględnych: na 1000 zaproszonych mężczyzn chroni średnio mniej więcej jedną osobę przed zgonem z powodu raka prostaty w ciągu kilkunastu lat. Jednocześnie część mężczyzn dowie się o nowotworze, który nie wymagałby leczenia. Dlatego autorzy podkreślają wspólne podejmowanie decyzji z lekarzem i ocenę indywidualnego ryzyka – liczy się wiek, rak prostaty w rodzinie, stan zdrowia i twoje preferencje.

Podwyższony wynik PSA nie oznacza raka. O dalszych krokach, na przykład powtórzeniu badania, rezonansie czy biopsji, decyduje lekarz, najczęściej urolog. Ten tekst nie zastępuje porady lekarskiej.

Ograniczenia badania

Autorzy ocenili pewność dowodów jako niską lub bardzo niską. Wszystkie trzy główne badania miały słabe strony, przede wszystkim tak zwane zanieczyszczenie grupy kontrolnej: wielu niezaproszonych mężczyzn i tak robiło badanie PSA, co zaciera różnice między grupami. W amerykańskim PLCO badanie PSA wykonano nawet u większej części grupy kontrolnej niż grupy zaproszonej. Badania przesiewowe prowadzono głównie w latach 90. i na początku XXI wieku, zanim do diagnostyki weszły rezonans magnetyczny i nowoczesne sposoby oceny ryzyka.

Brakowało danych o mężczyznach przed 55. rokiem życia, o różnych grupach etnicznych i o osobach z rakiem prostaty w rodzinie. Z powodu ograniczonych zasobów część zaplanowanych pytań pominięto, a przy aktualizacji wyszukiwania część prac odsiano z pomocą narzędzia sztucznej inteligencji. Prace opublikowane po lipcu 2024 roku nie zostały uwzględnione.

Przegląd był częściowo finansowany przez kanadyjską agencję zdrowia publicznego, która brała udział w tworzeniu protokołu, ale nie w samym przeglądzie. Autorzy deklarują brak konfliktów interesów. Praca ukazała się w czasopiśmie onkologicznym o średniej pozycji, ale jej metodyka odpowiada standardom stosowanym przy tworzeniu zaleceń.

Najważniejsze w skrócie

Przesiewowe badanie PSA może nieznacznie zmniejszać ryzyko zgonu z powodu raka prostaty i ryzyko przerzutów, ale nie wpływa wyraźnie na długość życia ogółem, a pewność tych danych jest niska. Szkody, zwłaszcza nadrozpoznanie, są trudne do oszacowania. Rezonans i testy ryzyka mogą ograniczać zbędne biopsje. Decyzję o badaniu najlepiej podjąć wspólnie z lekarzem.