PSA całkowity – antygen swoisty dla prostaty

Czym jest PSA i co mierzy to badanie krwi

Prostata, czyli gruczoł krokowy, to niewielki narząd u mężczyzn, położony pod pęcherzem moczowym. Wytwarza część płynu nasiennego. Jednym ze składników tego płynu jest białko PSA, które rozrzedza nasienie. Niewielka ilość PSA zawsze przenika do krwi i właśnie ją mierzy to badanie laboratoryjne.

Stężenie PSA rośnie, gdy prostata się powiększa, gdy jest podrażniona lub w stanie zapalnym, a także wtedy, gdy rozwija się w niej rak. PSA jest więc swoiste dla prostaty, ale nie dla raka. To najważniejsza rzecz, którą warto wiedzieć przed wykonaniem badania: podwyższony wynik nie oznacza nowotworu, a prawidłowy nie wyklucza go całkowicie.

We krwi PSA występuje w dwóch postaciach: związanej z innymi białkami i wolnej. Standardowe badanie laboratoryjne mierzy PSA całkowity, czyli sumę obu. W razie potrzeby laboratorium może dodatkowo oznaczyć PSA wolny i obliczyć wskaźnik fPSA/PSA, który pomaga ocenić wyniki z tak zwanej szarej strefy.

Kiedy wykonać badanie PSA – wczesne wykrywanie raka prostaty

PSA to wyjątek wśród markerów nowotworowych oznaczanych w badaniach laboratoryjnych. Większość z nich nie nadaje się do badań przesiewowych u zdrowych osób, a PSA – po świadomej decyzji – może być używane do wczesnego wykrywania raka prostaty. Europejskie towarzystwa urologiczne zalecają, by lekarz zaproponował badanie dobrze poinformowanym mężczyznom od około 50. roku życia, od około 45. roku przy raku prostaty u ojca lub brata, a jeszcze wcześniej u nosicieli mutacji genu BRCA2.

Decyzję podejmuje się po rozmowie z lekarzem o korzyściach i ryzyku. Korzyścią jest szansa wykrycia groźnego raka we wczesnym stadium, gdy można go wyleczyć. Ryzykiem jest wykrycie raka, który rośnie tak wolno, że nigdy nie zagroziłby życiu, a mimo to prowadzi do biopsji, leczenia i jego powikłań, takich jak nietrzymanie moczu czy zaburzenia erekcji. Dziś lekarze ograniczają to ryzyko, wykonując przed biopsją rezonans magnetyczny prostaty i obejmując małe, łagodne raki aktywną obserwacją zamiast leczenia.

Oprócz wczesnego wykrywania badanie laboratoryjne PSA zleca się w innych sytuacjach:

• przy objawach ze strony dróg moczowych: częste oddawanie moczu, słaby strumień, parcie, wstawanie w nocy,
• gdy lekarz wyczuje nieprawidłowość prostaty w badaniu przez odbyt,
• w kontroli po leczeniu raka prostaty – operacji, radioterapii lub leczeniu hormonalnym,
• w ocenie ryzyka przed leczeniem testosteronem u mężczyzn z jego niedoborem,
• przy bólach kości niewiadomego pochodzenia u starszych mężczyzn.

Przygotowanie do badania PSA i pobranie krwi

To zwykłe badanie krwi z żyły, bez konieczności bycia na czczo. Kluczowe jest jednak, by nic nie podrażniało prostaty przed pobraniem, bo laboratorium zmierzy każde, nawet przejściowe podniesienie PSA. Wytrysk, jazda na rowerze, masaż prostaty, badanie per rectum, cewnikowanie czy cystoskopia mogą przejściowo podnieść PSA. Dlatego zaleca się 48 godzin przerwy od wytrysku i jazdy na rowerze, a krew pobiera się przed badaniem urologicznym albo kilka dni po nim.

Po biopsji prostaty PSA może być podwyższone przez kilka tygodni. Przy ostrym zapaleniu prostaty lub zakażeniu dróg moczowych wynik bywa bardzo wysoki – wtedy lekarz zwykle zleca najpierw badanie ogólne moczu i posiew moczu, a badanie laboratoryjne PSA powtarza się kilka tygodni po wyleczeniu.

Leki z grupy inhibitorów 5-alfa-reduktazy, stosowane przy powiększeniu prostaty i łysieniu, obniżają PSA mniej więcej o połowę. Lekarz musi o nich wiedzieć, bo inaczej interpretuje wynik badania laboratoryjnego. Biotyna w dużych dawkach może zaburzyć metodę stosowaną przez część laboratoriów, więc warto o niej wspomnieć przy rejestracji.

Normy PSA i jak czytać wynik

Wynik podaje się w nanogramach na mililitr (ng/ml). Przez lata za górną granicę uznawano 4 ng/ml i wiele laboratoriów nadal drukuje ten próg. Część laboratoriów podaje normy zależne od wieku, bo prostata z wiekiem się powiększa i PSA naturalnie rośnie. Ostatecznie rozstrzyga zakres referencyjny z wydruku laboratorium i ocena urologa.

Żaden próg stosowany przez laboratoria nie jest idealny. Rak prostaty może wystąpić przy PSA poniżej 4 ng/ml, a większość mężczyzn z wynikiem 4–10 ng/ml raka nie ma. Lekarz bierze więc pod uwagę wiek, objętość prostaty w USG, wynik badania przez odbyt, wywiad rodzinny, dynamikę zmian w kolejnych badaniach laboratoryjnych oraz wskaźnik fPSA/PSA.

Różne laboratoria używają różnych metod i ich wyniki mogą się nieco różnić. Jeśli PSA ma być kontrolowane przez lata, najlepiej robić je zawsze w tym samym laboratorium. U mężczyzn po radykalnym usunięciu prostaty PSA powinno spaść do wartości praktycznie niewykrywalnych – tu ważne są bardzo małe stężenia i ich wzrost w kolejnych pomiarach.

Podwyższone PSA – nie zawsze oznacza raka

Najczęstszą przyczyną podwyższonego PSA u mężczyzn po pięćdziesiątce jest łagodny rozrost prostaty, czyli jej powiększenie bez nowotworu. Inne częste przyczyny to zapalenie prostaty, zakażenie dróg moczowych, zatrzymanie moczu, niedawny zabieg urologiczny, wytrysk lub jazda na rowerze tuż przed badaniem.

Rak prostaty jest ważną, ale nie najczęstszą przyczyną. Pojedyncze podwyższone badanie laboratoryjne zwykle się powtarza po kilku tygodniach, najlepiej w tym samym laboratorium i po właściwym przygotowaniu. Często drugie badanie krwi daje niższą wartość. Gdy PSA pozostaje podwyższone, urolog może zlecić oznaczenie PSA wolnego, rezonans magnetyczny prostaty, a dopiero potem ewentualnie biopsję.

Bardzo wysokie PSA, liczone w dziesiątkach lub setkach ng/ml, częściej wiąże się z zaawansowanym nowotworem i wymaga szybkiej konsultacji urologicznej. Nawet wtedy rozpoznanie raka stawia się dopiero na podstawie badania tkanki pobranej w biopsji, a nie samego wyniku z laboratorium.

Niskie PSA – co oznacza

Niskie PSA u mężczyzny bez objawów to zwykle dobra wiadomość i sygnał, że ryzyko istotnego raka prostaty w najbliższych latach jest małe. Europejskie zalecenia sugerują, że przy bardzo niskim wyniku kolejne badanie laboratoryjne można wykonać dopiero po kilku latach – odstęp ustala lekarz.

Niższe wartości występują też przy przyjmowaniu leków obniżających PSA, po leczeniu hormonalnym, przy niedoborze testosteronu i po usunięciu prostaty. W takich sytuacjach lekarz interpretuje wynik z laboratorium inaczej, czasem przeliczając go z uwzględnieniem działania leków.

PSA na NFZ, w programie profilaktycznym i prywatnie

Na NFZ badanie PSA może zlecić lekarz rodzinny, a także urolog i onkolog. PSA jest też jednym z badań w bezpłatnym programie profilaktycznym NFZ dla mężczyzn w odpowiednim wieku. Prywatnie badanie można wykonać bez skierowania – w Szczecinie oferuje je praktycznie każdy punkt pobrań, a także wchodzi ono w skład pakietu badań dla mężczyzn.

Sama możliwość zrobienia badania laboratoryjnego bez skierowania nie zastępuje rozmowy z lekarzem. Warto przed badaniem zastanowić się, co zrobisz z podwyższonym wynikiem, i omówić to z lekarzem rodzinnym lub urologiem. Wynik jest zwykle gotowy tego samego lub następnego dnia, a laboratoria przekazują go także elektronicznie. Na wizytę zabierz wydruk z laboratorium, wcześniejsze wyniki PSA i listę leków.

Kiedy z objawami prostaty pilnie do lekarza

Pilnej pomocy wymaga całkowita niemożność oddania moczu z bólem podbrzusza, wysoka gorączka z dreszczami i bólem w kroczu lub przy oddawaniu moczu (możliwe ostre zapalenie prostaty) oraz widoczna krew w moczu ze skrzepami. W takich sytuacjach jedź na SOR lub dzwoń pod 112 – nie czekaj na planowe badania laboratoryjne.