Osobisty przewodnik pacjenta zwiększa udział w badaniach przesiewowych w kierunku raka

Streszczenie badania prostym językiem

O co chodzi w tym badaniu

Badania przesiewowe w kierunku raka piersi, szyjki macicy i jelita grubego zmniejszają liczbę zgonów z powodu tych nowotworów. Działają jednak tylko wtedy, gdy zgłasza się na nie większość osób, do których są skierowane. Osoby uboższe, gorzej wykształcone, mieszkające daleko od placówek czy mówiące innym językiem korzystają z nich rzadziej.

Jednym ze sposobów pomocy jest tzw. nawigacja pacjenta. Przewodnik – pielęgniarka, edukator zdrowotny, pracownik socjalny albo przeszkolona osoba bez wykształcenia medycznego – kontaktuje się z pacjentem i pomaga mu pokonać konkretne przeszkody: umówić wizytę, zrozumieć badanie, dojechać na nie czy załatwić formalności. Pomysł powstał w 1990 roku w USA, by pomagać kobietom o niskich dochodach po nieprawidłowym wyniku mammografii.

Zespół z Międzynarodowej Agencji Badań nad Rakiem (IARC) i uczelni europejskich sprawdził, z jakich elementów składają się takie programy i jak bardzo zwiększają udział w badaniach.

Jak przeprowadzono badanie

To przegląd systematyczny – uporządkowane wyszukanie badań w trzech bazach naukowych, bez ograniczeń językowych, obejmujące prace od 2000 roku do stycznia 2021 roku. Z ponad 5800 publikacji wybrano 44 badania. Większość dotyczyła raka jelita grubego i została przeprowadzona w USA. Pojedyncze badania pochodziły z Australii, Kanady, Francji, Wielkiej Brytanii i Zambii. Liczba uczestników wynosiła od 49 do prawie 29 tysięcy.

Autorzy ocenili, czy badania opisują 14 elementów programu – m.in. cele, miejsce działania, przygotowanie i szkolenie przewodników, nadzór nad nimi oraz rodzaj przeszkód, z którymi pomagali. Planowali też metaanalizę, czyli połączenie wyników, ale badania były zbyt różne, więc wyniki opisano słownie.

Co wykazało

Przewodnicy najczęściej kontaktowali się z pacjentami telefonicznie i działali przy przychodniach podstawowej opieki zdrowotnej lub w społecznościach lokalnych. Najczęściej pomagali w zrozumieniu choroby i badania (64% badań) oraz w sprawach organizacyjnych, takich jak umawianie wizyt i przypomnienia (61%). Wsparcie emocjonalne i społeczne opisano tylko w 25% badań, a nadzór nad przewodnikami w 36%. Szkolenia trwały od pół dnia do 80 godzin.

W większości porównań nawigacja zwiększała udział w badaniach przesiewowych. W porównaniu ze zwykłą opieką względny wzrost udziału wynosił w zależności od badania od 0,4% do ponad 250%. Nawigacja wypadała też lepiej niż same działania edukacyjne, np. ulotki czy materiały informacyjne.

Były jednak wyjątki. W badaniach z Wielkiej Brytanii nawigacja nie zwiększyła udziału. We Francji, w ramach krajowego programu, lepiej działała wśród osób zamożniejszych niż uboższych – zastosowana u wszystkich mogłaby więc nawet pogłębić nierówności.

Co to oznacza dla pacjenta

Praca pokazuje, że osobista pomoc i rozmowa często skuteczniej zachęcają do badań niż sama informacja. Jeśli coś utrudnia ci wykonanie mammografii, cytologii czy badania w kierunku raka jelita grubego – brak czasu, dojazd, lęk przed badaniem albo niejasne zasady – powiedz o tym lekarzowi rodzinnemu lub pielęgniarce. Często da się znaleźć rozwiązanie. O tym, które badania przesiewowe są dla ciebie odpowiednie i jak często je powtarzać, zdecydujesz wspólnie z lekarzem.

Ograniczenia badania

Jakość większości włączonych badań oceniono jako słabą, m.in. z powodu braku uzasadnienia liczby uczestników i dużej liczby osób, które odpadły z badań. Prawie wszystkie badania pochodziły z krajów bogatych, głównie z USA, gdzie system opieki zdrowotnej i organizacja badań przesiewowych są inne niż w Europie. Część badań opierała się na deklaracjach uczestników, co mogło zawyżyć efekt. Badania nie stosowały jednej definicji nawigacji, a wyszukiwanie nie było pierwotnie zaprojektowane wyłącznie pod jej kątem. Autorzy nie zgłosili konfliktu interesów, a pracę sfinansowała Norweska Rada ds. Badań Naukowych.

Najważniejsze w skrócie

Programy, w których przewodnik pomaga pacjentowi pokonać przeszkody, zwykle zwiększają udział w badaniach przesiewowych w kierunku raka piersi, szyjki macicy i jelita grubego. Ich skuteczność zależy jednak od lokalnych potrzeb, a autorzy postulują dokładniejsze opisywanie takich programów, by można je było porównywać i powtarzać.