Diagnostyka molekularna alergii (komponenty, ALEX, ISAC)

Czym jest diagnostyka molekularna alergii i co bada

Każdy alergen – na przykład orzeszek ziemny czy pyłek brzozy – to w rzeczywistości mieszanina wielu białek. Tylko niektóre z nich uczulają, a każde ma swoją nazwę, np. Ara h 2 dla orzeszka ziemnego czy Bet v 1 dla brzozy. Te pojedyncze białka nazywa się komponentami lub molekułami alergenowymi, a laboratoria potrafią dziś oznaczać przeciwciała przeciw każdemu z nich osobno.

Klasyczne IgE specyficzne dla całego alergenu mówią tylko, czy jest uczulenie na orzeszek. Badanie laboratoryjne komponent idzie o krok dalej: pokazuje, na które białko orzeszka uczulony jest pacjent. To ma ogromne znaczenie, bo różne białka niosą różne ryzyko. Uczulenie na jedne grozi ciężką reakcją, na inne – jedynie swędzeniem w ustach.

Laboratoria wykonują diagnostykę molekularną na dwa sposoby. Można oznaczyć pojedyncze, wybrane przez lekarza komponenty, każdy z osobnym wynikiem ilościowym. Można też wykonać test wieloparametrowy (mikromacierz) – na przykład ALEX, obejmujący kilkaset alergenów i komponent, lub ISAC, obejmujący ponad sto komponent – w którym z kropli surowicy uzyskuje się bardzo szeroki obraz uczuleń.

Do czego przydaje się badanie komponent alergenowych

Ta diagnostyka nie jest badaniem laboratoryjnym pierwszego wyboru. Lekarz sięga po nią, gdy wyniki wcześniejszych badań laboratoryjnych lub testów skórnych nie dają jasnej odpowiedzi albo gdy od szczegółów zależy decyzja o leczeniu. Najczęstsze zastosowania to:

• ocena ryzyka ciężkiej reakcji na orzeszki ziemne, orzechy, soję czy owoce – np. odróżnienie uczulenia na białka zapasowe (groźniejsze) od uczulenia na białka podobne do pyłku brzozy (zwykle łagodne),
• ocena, czy dziecko uczulone na jajo może tolerować jajo pieczone w cieście, a uczulone na mleko – mleko w wypiekach,
• kwalifikacja do immunoterapii alergenowej – sprawdzenie, czy uczulenie na trawy czy brzozę jest prawdziwe, czy wynika z reakcji krzyżowej z tzw. panalergenami,
• rozróżnienie uczulenia na jad pszczoły i osy, gdy zwykłe testy wychodzą dodatnie dla obu,
• wyjaśnienie wielu dodatnich wyników w panelach u osób uczulonych na liczne alergeny,
• poszukiwanie przyczyny anafilaksji o niejasnym pochodzeniu, w tym związanej z wysiłkiem po zjedzeniu pszenicy.

Przykłady komponent i ich znaczenie

Kilka przykładów pokazuje, dlaczego to badanie laboratoryjne bywa tak cenne. W alergii na orzeszki ziemne uczulenie na Ara h 2 wiąże się z dużym ryzykiem reakcji ogólnoustrojowej, podczas gdy uczulenie wyłącznie na Ara h 8, białko podobne do Bet v 1 z brzozy, zwykle oznacza łagodne objawy w jamie ustnej. W alergii na jajo uczulenie na owomukoid (Gal d 1), odporny na wysoką temperaturę, przemawia za tym, że także jajo pieczone może wywołać reakcję.

W alergii na pyłki uczulenie na Bet v 1 lub na główne komponenty traw (Phl p 1, Phl p 5) świadczy o prawdziwym uczuleniu i dobrze rokuje dla odczulania. Uczulenie wyłącznie na profiliny czy polkalcyny, czyli białka obecne w wielu roślinach, tłumaczy liczne dodatnie wyniki bez większego znaczenia. Białka LTP, obecne np. w brzoskwini, są odporne na gotowanie i mogą wywoływać ciężkie reakcje.

Interpretacja komponent, nawet gdy laboratorium dołącza do wyniku komentarz, wymaga specjalistycznej wiedzy, dlatego wynik zawsze omawia alergolog. Tabele z internetu łatwo prowadzą do błędnych wniosków.

Przygotowanie do badania krwi i jak wygląda pobranie

To zwykłe badanie krwi z żyły, wykonywane w punkcie pobrań laboratorium. Nie trzeba być na czczo, a leki przeciwalergiczne można przyjmować normalnie. Do testów wieloparametrowych wystarcza niewielka ilość surowicy, więc badanie można wykonać także u małych dzieci.

Testy wieloparametrowe wykonuje tylko część laboratoriów, a próbki bywają wysyłane do wyspecjalizowanego laboratorium, stąd dłuższy czas oczekiwania. Pojedyncze komponenty są dostępne szerzej, w wielu laboratoriach wykonujących zwykłe oznaczenia sIgE.

Jak czytać wynik diagnostyki molekularnej

Wynik pojedynczych komponent podaje się, podobnie jak zwykłe sIgE, w kUA/l, często z przeliczeniem na klasy. Testy wieloparametrowe mają własne jednostki i progi – każde laboratorium podaje je na wydruku razem z opisem metody. Wynik ujemny oznacza brak wykrywalnych przeciwciał przeciw danej molekule. Wyników z różnych laboratoriów i różnych testów nie należy porównywać wprost.

Obowiązuje ta sama zasada co w innych badaniach laboratoryjnych alergii: dodatni wynik oznacza uczulenie, nie zawsze alergię. Test wieloparametrowy u osoby bez objawów może pokazać wiele dodatnich komponent, które nie mają żadnego znaczenia klinicznego. Liczy się zgodność z objawami i historią reakcji.

Ujemny wynik dla wszystkich komponent danego alergenu nie zawsze wyklucza alergię, bo nie każde białko jest dostępne w testach. Z kolei bardzo wysokie IgE całkowite może dawać słabo dodatnie wyniki nieswoiste. Część testów, na przykład ALEX, ma wbudowane blokowanie tzw. determinant węglowodanowych (CCD), które często powodują fałszywie dodatnie wyniki.

Wynik dodatni i ujemny – praktyczne konsekwencje

Na podstawie tego badania laboratoryjnego alergolog może zalecić ścisłe unikanie pokarmu i noszenie adrenaliny, gdy uczulenie dotyczy białek wysokiego ryzyka. W innych przypadkach – gdy dominują białka krzyżowe z pyłkami – wystarczy unikanie surowych owoców przy dobrej tolerancji gotowanych. Przy alergii na pyłki lub jady komponenty pomagają wybrać właściwą szczepionkę do odczulania.

Diagnostyka molekularna uzupełnia, a nie zastępuje podstawowe badania laboratoryjne. Często łączy się ją z panelem alergenów pokarmowych lub panelem wziewnym, a w razie wątpliwości – z próbą prowokacji w warunkach szpitalnych. Po ciężkiej reakcji uzupełnieniem bywa oznaczenie tryptazy w surowicy.

Diagnostyka komponentowa na NFZ i prywatnie

Pojedyncze komponenty może zlecić alergolog w ramach diagnostyki, natomiast testy wieloparametrowe najczęściej wykonuje się prywatnie. Bez skierowania badanie jest dostępne w wielu laboratoriach, także w Szczecinie, ale ze względu na złożoność interpretacji i różnice między laboratoriami warto je wykonywać na zlecenie alergologa, który wybierze właściwy zakres.

Na wizytę zabierz wydruk z laboratorium, wcześniejsze badania laboratoryjne (sIgE, panele, IgE całkowite), wyniki testów skórnych i opis wszystkich reakcji alergicznych.

Kiedy nie czekać na wynik

Ciężka reakcja alergiczna wymaga natychmiastowej pomocy, a nie wizyty w laboratorium, niezależnie od zaplanowanych badań laboratoryjnych. Dzwoń pod 112 przy duszności, obrzęku języka lub gardła, chrypce, uogólnionej pokrzywce z osłabieniem, wymiotach po kontakcie z alergenem, spadku ciśnienia i utracie przytomności. Jeśli masz przepisaną adrenalinę we wstrzykiwaczu, użyj jej zgodnie z zaleceniem lekarza.