Tryptaza

Czym jest tryptaza i co mierzy to badanie

Komórki tuczne, zwane też mastocytami, to komórki układu odpornościowego obecne w skórze, błonach śluzowych, płucach i przewodzie pokarmowym. W ich wnętrzu znajdują się ziarnistości wypełnione histaminą i innymi substancjami. Gdy komórka tuczna zostaje pobudzona – najczęściej przez alergen połączony z przeciwciałami IgE – uwalnia zawartość ziarnistości i pojawiają się objawy alergii.

Tryptaza to enzym, który w organizmie występuje niemal wyłącznie w komórkach tucznych, dlatego w badaniach laboratoryjnych jest dobrym znacznikiem ich aktywności. Niewielka ilość przenika do krwi stale – to tzw. tryptaza podstawowa, odzwierciedlająca liczbę komórek tucznych w organizmie. Podczas gwałtownej reakcji alergicznej uwalniane są duże ilości tryptazy, a jej stężenie we krwi wyraźnie rośnie.

Badanie laboratoryjne tryptazy mierzy jej stężenie w surowicy. W przeciwieństwie do histaminy, która znika z krwi w ciągu kilku minut, tryptaza utrzymuje się dłużej – szczyt przypada mniej więcej po godzinie–dwóch od początku reakcji, a normalizacja następuje zwykle w ciągu doby. Dzięki temu laboratoria mogą ją wiarygodnie zmierzyć także po przewiezieniu pacjenta do szpitala.

Kiedy lekarz zleca oznaczenie tryptazy

Wskazania do tego badania krwi, które wykonują większe laboratoria, dotyczą głównie ciężkich reakcji i chorób komórek tucznych:

• podejrzenie anafilaksji, czyli ciężkiej reakcji alergicznej obejmującej cały organizm – po użądleniu, jedzeniu, przyjęciu leku albo podczas znieczulenia,
• nawracające epizody nagłego zaczerwienienia, spadków ciśnienia, omdleń lub bólów brzucha o niejasnej przyczynie,
• podejrzenie mastocytozy – choroby, w której w organizmie gromadzi się za dużo komórek tucznych; u dzieci często objawia się brązowymi plamami na skórze, które pokrzywkowo reagują na potarcie,
• ocena przed immunoterapią jadem owadów – podwyższona tryptaza podstawowa wiąże się z większym ryzykiem ciężkich reakcji po użądleniu,
• diagnostyka niektórych chorób krwi i szpiku, w których bierze udział linia komórek tucznych,
• podejrzenie dziedzicznej alfa-tryptazemii – częstej, zwykle łagodnej cechy genetycznej z podwyższoną tryptazą.

Kiedy pobrać krew – czas ma kluczowe znaczenie

Przy podejrzeniu anafilaksji najważniejszy jest moment pobrania. Według zaleceń alergologicznych pierwszą próbkę pobiera się mniej więcej od 30 minut do 2 godzin od początku objawów, a najpóźniej w ciągu około 4 godzin. Zwykle robi to zespół na SOR lub w szpitalu, a próbkę oznacza szpitalne laboratorium, więc pacjent nie musi się o to martwić – warto jednak zapytać, czy tryptaza została oznaczona, i poprosić o wynik.

Drugą, równie ważną próbkę pobiera się po co najmniej 24 godzinach od ustąpienia objawów, gdy stan jest stabilny. To tzw. poziom podstawowy. Dopiero porównanie obu wyników w laboratorium pozwala ocenić, czy tryptaza rzeczywiście wzrosła. Ten drugi pomiar można wykonać planowo w punkcie pobrań, jak zwykłe badanie krwi, bez konieczności bycia na czczo.

Przy podejrzeniu mastocytozy czy dziedzicznej alfa-tryptazemii wystarczy jedno badanie laboratoryjne – pomiar podstawowy, wykonany w dowolnym dniu, w okresie bez objawów.

Normy tryptazy i jak czytać wynik

Wynik podaje się w µg/l, co odpowiada ng/ml. U większości zdrowych osób tryptaza podstawowa wynosi kilka µg/l, a wiele laboratoriów jako górną granicę normy podaje około 11 µg/l. Każde laboratorium drukuje własny zakres, zależny od metody, i to on jest punktem odniesienia.

Przy ocenie reakcji alergicznej liczy się nie sama liczba z laboratorium, lecz zmiana. Eksperci stosują regułę „20% + 2”: wzrost tryptazy jest istotny, gdy wynik w trakcie reakcji przekracza 1,2 × poziom podstawowy plus 2 µg/l. Przykładowo przy poziomie podstawowym 5 µg/l wynik powyżej 8 µg/l w czasie reakcji potwierdza udział komórek tucznych – nawet jeśli mieści się w ogólnej normie.

Dlatego dwa badania laboratoryjne wykonane w odpowiednich momentach są znacznie cenniejsze niż jeden pomiar. Wyniki najlepiej porównywać, gdy pochodzą z tego samego laboratorium lub tej samej metody.

Podwyższona tryptaza – co może oznaczać

Wysoka tryptaza zmierzona w laboratorium krótko po reakcji, przy prawidłowym poziomie podstawowym, potwierdza, że doszło do aktywacji komórek tucznych, najczęściej w anafilaksji. Prawidłowy wynik w trakcie reakcji nie wyklucza jednak anafilaksji – szczególnie przy reakcjach na pokarmy tryptaza rośnie słabiej.

Podwyższona tryptaza podstawowa, mierzona w okresie bez objawów, ma inne przyczyny i zwykle wymaga powtórzenia badania laboratoryjnego, by potwierdzić, że wynik jest stały. Najczęstszą jest dziedziczna alfa-tryptazemia – cecha genetyczna występująca mniej więcej u kilku osób na sto, polegająca na dodatkowych kopiach genu tryptazy. Wiele osób nie ma z tego powodu żadnych dolegliwości, u części występują częstsze objawy alergiczne lub ze strony przewodu pokarmowego.

Inne przyczyny to mastocytoza układowa (wartość powyżej 20 µg/l jest jednym z kryteriów rozpoznania), niektóre nowotwory krwi i szpiku oraz zaawansowana przewlekła choroba nerek. Przy wyraźnie podwyższonym wyniku lekarz zleca kolejne badania laboratoryjne, takie jak morfologia krwi z rozmazem krwi obwodowej i kreatynina z oceną pracy nerek, a w razie potrzeby kieruje do hematologa.

Niska tryptaza – czy ma znaczenie

Niski lub bardzo niski poziom tryptazy podstawowej, nawet jeśli laboratorium zaznaczy go na wydruku, nie ma znaczenia klinicznego i nie wymaga żadnych działań. Oznacza po prostu, że w organizmie nie ma nadmiaru komórek tucznych. Nie świadczy też o tym, że alergia nie istnieje – do ustalenia, co wywołało reakcję, służą inne badania laboratoryjne, takie jak IgE specyficzne dla podejrzanych alergenów czy diagnostyka komponentowa.

Tryptaza na NFZ i prywatnie

Na NFZ oznaczenie tryptazy zleca alergolog lub hematolog, a w szpitalu – lekarz prowadzący po epizodzie anafilaksji. Prywatnie badanie można wykonać bez skierowania; w Szczecinie część punktów pobrań wysyła próbki do laboratorium, które wykonuje to oznaczenie. Laboratoria wydają wynik zwykle w ciągu kilku dni, a w badaniach laboratoryjnych szpitalnych bywa szybciej.

Na wizytę u alergologa zabierz wyniki obu pomiarów (z czasu reakcji i podstawowego) z godzinami pobrania, wypis ze szpitala, opis reakcji oraz wcześniejsze badania laboratoryjne. Jeśli pomiary wykonano w różnych laboratoriach, przynieś oryginalne wydruki z zakresami. Takie zestawienie pozwala lekarzowi szybko ocenić, czy potrzebna jest dalsza diagnostyka.

Anafilaksja – kiedy dzwonić pod 112

Anafilaksja to stan zagrożenia życia. Dzwoń pod 112, gdy po użądleniu, jedzeniu lub przyjęciu leku pojawia się duszność, świszczący oddech, obrzęk języka lub gardła, chrypka, nagłe osłabienie, zawroty głowy, spadek ciśnienia, uogólniona pokrzywka z wymiotami albo utrata przytomności. Jeśli masz adrenalinę we wstrzykiwaczu, użyj jej bez wahania. Na SOR poproś, by laboratorium oznaczyło tryptazę – próbka pobrana w pierwszych godzinach bardzo ułatwia późniejszą diagnostykę.