Cystatyna C

Czym jest cystatyna C i dlaczego mówi o filtracji nerek

Cystatyna C to niewielkie białko, które wytwarzają niemal wszystkie komórki ciała. Jej zadaniem jest hamowanie enzymów rozkładających inne białka, ale w diagnostyce ważniejsze jest coś innego: organizm produkuje ją w bardzo równym tempie, niezależnie od wieku, płci i ilości mięśni. Nerki swobodnie przepuszczają ją przez swoje filtry, a potem całkowicie rozkładają w kanalikach, więc nie wraca do krwi.

Dzięki temu poziom cystatyny C we krwi zależy przede wszystkim od tego, jak sprawnie pracują kłębuszki nerkowe. Gdy filtracja słabnie, białko zaczyna się gromadzić i jego stężenie rośnie. Cystatyna C reaguje przy tym na spadek filtracji nieco wcześniej niż kreatynina.

Największą zaletą tego badania laboratoryjnego jest niezależność od mięśni. Kreatynina we krwi pochodzi z mięśni, więc u kulturysty może być fałszywie wysoka, a u drobnej starszej osoby fałszywie niska. Cystatyna C omija ten problem, dlatego wytyczne KDIGO zalecają ją wtedy, gdy eGFR liczony z kreatyniny może być niewiarygodny.

Kiedy lekarz zleca oznaczenie cystatyny C

Cystatyna C nie jest badaniem przesiewowym dla wszystkich. To badanie laboratoryjne uzupełniające, po które sięga się w konkretnych sytuacjach:

• potwierdzenie przewlekłej choroby nerek, gdy eGFR z kreatyniny wynosi 45–59, a w moczu nie ma albuminy
• osoby z bardzo dużą lub bardzo małą masą mięśniową: sportowcy, osoby po amputacji, z chorobami mięśni, niedożywione, długo leżące
• seniorzy, u których kreatynina często przeszacowuje sprawność nerek
• dzieci, zwłaszcza z chorobami nerek, u których trudno ocenić filtrację samą kreatyniną
• ustalanie dawek leków silnie zależnych od pracy nerek, np. niektórych leków przeciwnowotworowych i antybiotyków
• dieta wegetariańska lub wysokobiałkowa, suplementacja kreatyną, gdy kreatynina daje niejasny wynik

Przygotowanie do badania cystatyny C i pobranie

Materiałem jest krew żylna, pobierana jak przy każdym badaniu krwi. Pobranie do tego badania laboratoryjnego trwa kilka minut. Sama cystatyna C mało zależy od posiłku, ale zwykle oznacza się ją razem z kreatyniną, by laboratorium mogło policzyć oba rodzaje eGFR. Dlatego najlepiej przyjść rano, po nocnej przerwie w jedzeniu, bez dużej porcji mięsa dzień wcześniej.

Na wynik wpływa kilka czynników niezwiązanych z nerkami. Nadczynność tarczycy podnosi cystatynę C, a niedoczynność ją obniża, dlatego przy nieleczonej chorobie tarczycy lekarz może dołączyć badanie TSH. Wynik zawyżają też sterydy w dużych dawkach, silny stan zapalny, otyłość i palenie tytoniu. Powiedz lekarzowi o przyjmowanych lekach i chorobach przewlekłych, ale nie odstawiaj leków samodzielnie.

Normy cystatyny C i eGFR z cystatyny – jak czytać wynik

Laboratoria podają cystatynę C w mg/l. U większości dorosłych zakres referencyjny wynosi mniej więcej 0,6–1,0 mg/l, a u osób po 50.–60. roku życia górna granica jest nieco wyższa. Wartości zależą od metody, choć od kilkunastu lat laboratoria kalibrują oznaczenia do wspólnego międzynarodowego wzorca. Obowiązuje zawsze zakres z wydruku laboratorium.

Bardziej przydatne od samej liczby jest wyliczone z niej eGFR. Laboratorium stosuje wzory CKD-EPI: z samej cystatyny C albo z kreatyniny i cystatyny C łącznie. Wzór łączony jest uznawany za najdokładniejszy szacunek filtracji, jaki daje rutynowe badanie laboratoryjne. Interpretacja wyników jest taka sama jak przy zwykłym eGFR – 90 i więcej to wynik prawidłowy, wartości poniżej 60 utrzymujące się dłużej niż trzy miesiące oznaczają przewlekłą chorobę nerek.

Zdarza się, że w jednym badaniu laboratoryjnym eGFR z kreatyniny i eGFR z cystatyny wyraźnie się różnią. To ważna informacja dla lekarza, nie błąd laboratorium. Zwykle oznacza, że masa mięśni pacjenta odbiega od przeciętnej, i wtedy bardziej wiarygodny jest wynik z cystatyny lub wzór łączony.

Podwyższona cystatyna C – co może oznaczać

Najczęstszą przyczyną wysokiego wyniku w badaniu laboratoryjnym jest osłabiona filtracja w nerkach – w przebiegu cukrzycy, nadciśnienia, chorób kłębuszków nerkowych i innych chorób nerek. Podwyższona cystatyna C przy prawidłowej kreatyninie może wskazywać na wczesną chorobę nerek, niewidoczną w standardowych badaniach laboratoryjnych, szczególnie u osób z małą masą mięśni.

Z dużych badań populacyjnych, w których analizowano badania laboratoryjne tysięcy osób, wiadomo też, że wyższa cystatyna C wiąże się z większym ryzykiem chorób serca i naczyń. Nie oznacza to jednak, że trzeba ją oznaczać zdrowym osobom bez wskazań. Pozanerkowe przyczyny podwyższonego wyniku to nadczynność tarczycy, leczenie sterydami, otyłość, palenie oraz stany zapalne – lekarz bierze je pod uwagę.

Przy podwyższonym wyniku lekarz zwykle zleca oznaczenie albuminy w moczu, badanie ogólne moczu i ewentualnie USG nerek. Dopiero całość badań krwi, badania moczu i obrazowania pozwala ustalić przyczynę i stopień uszkodzenia nerek.

Niska cystatyna C – czy ma znaczenie

Obniżona cystatyna C zwykle nie ma znaczenia klinicznego i oznacza po prostu dobrą filtrację nerek. Niższe wartości spotyka się przy niedoczynności tarczycy, a w ciąży wynik może się zmieniać, więc u kobiet ciężarnych lekarz interpretuje go ostrożnie. Nie ma potrzeby dalszej diagnostyki samego niskiego wyniku, jeśli inne badania laboratoryjne są prawidłowe.

Cystatyna C na NFZ i prywatnie, czas oczekiwania

Cystatyna C nie należy do podstawowych badań laboratoryjnych zlecanych przez lekarza rodzinnego. Na NFZ zleca ją zwykle nefrolog lub inny specjalista w ramach diagnostyki, a w szpitalu – lekarz oddziału. Prywatnie można ją wykonać bez skierowania, choć nie każde laboratorium oznacza ją na miejscu – część punktów pobrań wysyła próbkę do większego laboratorium, więc wynik bywa gotowy po 1–3 dniach roboczych.

Warto wykonać cystatynę C razem z kreatyniną w jednym pobraniu, bo laboratoria wyliczają wtedy także eGFR łączony. Z wynikiem idź do lekarza, który zlecił badanie, lub do lekarza rodzinnego. Zabierz wcześniejsze wyniki kreatyniny i eGFR, wyniki badań moczu oraz listę leków.

Kiedy z wynikiem cystatyny C pilnie do lekarza

Sama cystatyna C rzadko jest wynikiem alarmowym, bo zwykle zleca się ją planowo. Pilnej oceny wymaga jednak każde nagłe pogorszenie pracy nerek: wyraźnie mniej moczu, narastające obrzęki, duszność, splątanie, uporczywe wymioty. W takiej sytuacji zgłoś się na SOR lub dzwoń pod 112, nie czekając na kolejne badania laboratoryjne.