Kreatynina

Czym jest kreatynina i dlaczego mówi o pracy nerek

Kreatynina to produkt przemiany materii, który powstaje w mięśniach. Mięśnie magazynują energię w postaci związku zwanego fosfokreatyną, a gdy z niego korzystają, część rozpada się do kreatyniny. Organizm nie ma z niej żadnego pożytku, więc musi się jej pozbyć – i robią to niemal wyłącznie nerki.

Nerki działają jak bardzo gęste sito. Krew przepływa przez miliony maleńkich filtrów, zwanych kłębuszkami nerkowymi, a kreatynina przechodzi do moczu. Ponieważ mięśnie wytwarzają jej mniej więcej stałą ilość każdego dnia, poziom we krwi zależy głównie od tego, jak dobrze nerki filtrują. Gdy filtr działa słabiej, kreatynina zaczyna się gromadzić i jej stężenie we krwi rośnie.

Dlatego oznaczenie kreatyniny jest jednym z najczęściej zlecanych badań laboratoryjnych w ogóle. To proste badanie krwi, tanie i szybkie, a laboratorium na jego podstawie oblicza od razu szacowany wskaźnik przesączania kłębuszkowego, czyli eGFR. Sama kreatynina ma jednak ograniczenia: zależy od masy mięśni, wieku, płci i diety, a zaczyna rosnąć dopiero wtedy, gdy nerki straciły już sporą część swojej wydolności.

Kiedy lekarz zleca badanie kreatyniny

Kreatynina należy do podstawowych badań laboratoryjnych wykonywanych raz w roku u dorosłych, szczególnie po 40. roku życia. Lekarz zleca ją także wtedy, gdy podejrzewa chorobę nerek albo chce sprawdzić, czy nerki dobrze znoszą leczenie.

• nadciśnienie tętnicze i cukrzyca – to dwie najczęstsze przyczyny przewlekłej choroby nerek, więc kontrola co najmniej raz w roku jest standardem
• obrzęki nóg lub twarzy, zmniejszona ilość moczu, pienienie się moczu, przewlekłe zmęczenie, brak apetytu, świąd skóry
• przyjmowanie leków, które mogą obciążać nerki lub które dawkuje się zależnie od pracy nerek (np. część leków moczopędnych, przeciwzapalnych, przeciwcukrzycowych i antybiotyków)
• przed badaniem tomografii lub rezonansu z kontrastem oraz przed operacją
• choroby serca, wątroby, choroby autoimmunologiczne, kamica nerkowa, nawracające zakażenia układu moczowego
• odwodnienie, ciężka infekcja, wymioty i biegunka, zwłaszcza u seniorów i małych dzieci

Jak przygotować się do oznaczenia kreatyniny i jak wygląda pobranie

Materiałem do tego badania laboratoryjnego jest krew żylna pobierana zwykle z żyły w zgięciu łokcia. Pobranie trwa kilka minut. Większość laboratoriów zaleca przyjście rano i na czczo, bo wtedy wyniki różnych badań laboratoryjnych z jednej probówki są najbardziej porównywalne, a kreatynina często jest zlecana razem z glukozą i lipidogramem.

Na wynik wpływa to, co działo się dzień wcześniej. Duży obiad mięsny może przejściowo podnieść kreatyninę, bo gotowane mięso samo zawiera kreatyninę. Podobnie działa ciężki trening i suplementy z kreatyną, popularne wśród osób ćwiczących na siłowni. Odwodnienie zagęszcza krew i także zawyża wynik.

Nie odstawiaj przepisanych leków na własną rękę. Wystarczy powiedzieć lekarzowi, co przyjmujesz. Niektóre leki, na przykład część antybiotyków czy leków na zgagę, utrudniają wydzielanie kreatyniny i podnoszą jej poziom, choć nerki działają prawidłowo. U dzieci przygotowanie jest takie samo, a w przypadku niemowląt laboratorium zwykle nie wymaga długiej przerwy w karmieniu.

Normy kreatyniny i jak czytać wynik z laboratorium

W Polsce wynik podaje się w mg/dl albo w µmol/l (1 mg/dl to około 88,4 µmol/l). U większości dorosłych kobiet norma wynosi mniej więcej 0,5–1,0 mg/dl, a u mężczyzn 0,7–1,2 mg/dl. Każde laboratorium podaje jednak własny zakres referencyjny na wydruku i to on rozstrzyga, bo laboratoria stosują różne metody oznaczania (enzymatyczną albo metodę Jaffego).

Ważniejsze od pojedynczej liczby jest to, co z niej wynika. Kobieta drobnej budowy z kreatyniną 1,1 mg/dl może mieć wyraźnie osłabione nerki, a umięśniony mężczyzna z wynikiem 1,3 mg/dl – nerki zupełnie zdrowe. Dlatego laboratoria dołączają do wyniku eGFR, który uwzględnia wiek i płeć. Przy ocenie nerek lekarz patrzy też na albuminę w moczu, bo uszkodzenie nerek często widać najpierw w moczu, a dopiero później we krwi.

Istotna jest także zmiana w czasie. Wzrost kreatyniny o 0,3 mg/dl między dwoma badaniami laboratoryjnymi wykonanymi w ciągu dwóch dni albo o połowę w ciągu tygodnia może oznaczać ostre uszkodzenie nerek. Dlatego warto zachowywać wyniki z kolejnych lat i porównywać je, najlepiej z tego samego laboratorium.

Podwyższona kreatynina – możliwe przyczyny

Najważniejszą przyczyną jest osłabienie filtracji w nerkach. Może być przewlekłe – na przykład w przebiegu wieloletniej cukrzycy, nadciśnienia, kłębuszkowego zapalenia nerek albo wielotorbielowatości nerek – lub ostre, gdy nerki nagle przestają dobrze pracować. Ostre uszkodzenie nerek pojawia się przy ciężkim odwodnieniu, wstrząsie, ciężkiej infekcji, po niektórych lekach, po kontraście albo przy niedrożności dróg moczowych, np. z powodu powiększonej prostaty lub kamienia.

Nie każda podwyższona kreatynina oznacza chorobę nerek. Wynik bywa nieco wyższy po obfitym posiłku mięsnym, intensywnym wysiłku, przy suplementacji kreatyną, u osób z dużą masą mięśniową oraz przy przyjmowaniu leków hamujących wydzielanie kreatyniny. Rozpad mięśni po urazie czy ekstremalnym wysiłku także podnosi jej poziom, a wtedy pomocne jest oznaczenie kinazy kreatynowej CK.

Gdy wynik jest nieprawidłowy, lekarz zwykle powtarza badanie laboratoryjne po kilku dniach lub tygodniach, dołącza oznaczenie mocznika, elektrolity i badanie moczu, a czasem USG nerek. Jeśli wątpliwości budzi masa mięśniowa, przydatna bywa cystatyna C – białko niezależne od mięśni.

Niska kreatynina w badaniu laboratoryjnym – czy jest się czym martwić

Obniżona kreatynina rzadko ma znaczenie chorobowe. Najczęściej wynika z małej masy mięśniowej – spotyka się ją u szczupłych, drobnych kobiet, u osób starszych, u dzieci, u osób na diecie wegetariańskiej oraz u pacjentów długo leżących. W ciąży kreatynina fizjologicznie spada, bo nerki filtrują wtedy więcej krwi.

Bardzo niski wynik może towarzyszyć zanikowi mięśni, wyniszczeniu, ciężkiej chorobie wątroby lub niedożywieniu. Wtedy jednak zwykle nieprawidłowe są także inne badania laboratoryjne i są wyraźne objawy. Trzeba też pamiętać, że przy małej masie mięśni kreatynina może być prawidłowa mimo osłabionych nerek, więc eGFR zawyża ich sprawność.

Kreatynina na NFZ i prywatnie, czas oczekiwania na wynik

Kreatyninę na NFZ może zlecić lekarz rodzinny, a także każdy specjalista w ramach poradni. Bez skierowania to badanie laboratoryjne można zrobić prywatnie – w Szczecinie oferuje je praktycznie każdy punkt pobrań. Wynik jest zwykle gotowy tego samego dnia lub następnego dnia roboczego, w szpitalu nawet w ciągu godziny.

Z wynikiem warto pójść do lekarza rodzinnego. Przy obniżonym eGFR, białku w moczu lub szybkim wzroście kreatyniny lekarz skieruje do nefrologa. Zabierz wtedy wcześniejsze wyniki badań laboratoryjnych, listę leków i pomiary ciśnienia.

Kiedy z wynikiem kreatyniny pilnie do lekarza

Pilnej konsultacji wymaga nagły, wyraźny wzrost kreatyniny w badaniach laboratoryjnych w porównaniu z wcześniejszymi wynikami, zwłaszcza jeśli towarzyszy mu wyraźny spadek ilości oddawanego moczu, obrzęki, duszność, splątanie, nudności, wymioty lub bardzo wysoki potas. W takiej sytuacji nie czekaj na planową wizytę – zgłoś się na SOR, a przy duszności, zaburzeniach świadomości czy kołataniu serca dzwoń pod 112. Często to laboratorium, widząc wynik alarmowy, samo kontaktuje się ze zlecającym lekarzem.