eGFR – szacowany wskaźnik przesączania kłębuszkowego

Czym jest eGFR i co mówi o nerkach

GFR, czyli współczynnik przesączania kłębuszkowego, to ilość osocza, jaką nerki są w stanie przefiltrować w ciągu minuty. U zdrowego młodego dorosłego to ponad 90, często około 120 mililitrów na minutę. Im więcej krwi nerki oczyszczają, tym lepiej usuwają zbędne produkty przemiany materii, nadmiar wody i soli.

Dokładny pomiar GFR jest skomplikowany i wymaga specjalnych substancji podawanych dożylnie, dlatego w codziennej praktyce się go nie wykonuje. Zamiast tego laboratorium szacuje GFR na podstawie stężenia kreatyniny we krwi oraz wieku i płci pacjenta, korzystając z zatwierdzonego wzoru. Stąd litera e w nazwie – od angielskiego słowa estimated, czyli szacowany.

W większości laboratoriów w Polsce stosuje się wzór CKD-EPI, rekomendowany przez międzynarodowe zalecenia KDIGO. Wynik podaje się w ml/min/1,73 m², czyli w przeliczeniu na typową powierzchnię ciała dorosłego. Dzięki temu można porównywać osoby o różnej budowie. eGFR nie jest więc osobnym oznaczeniem w probówce, tylko obliczeniem dołączanym do badania laboratoryjnego stężenia kreatyniny.

Kiedy warto sprawdzić eGFR

eGFR jest podstawowym narzędziem wykrywania przewlekłej choroby nerek, która przez długi czas nie daje żadnych objawów. Szacuje się, że w Polsce choruje kilka milionów osób, a większość o tym nie wie. Dlatego regularne badania laboratoryjne nerek zaleca się przede wszystkim osobom z grup ryzyka.

• cukrzyca typu 1 i 2 – kontrola co najmniej raz w roku, razem z albuminą w moczu
• nadciśnienie tętnicze, niewydolność serca, przebyty zawał lub udar
• otyłość, palenie tytoniu, wiek powyżej 60 lat
• choroby nerek w rodzinie, kamica nerkowa, nawracające zakażenia dróg moczowych
• przewlekłe przyjmowanie leków przeciwbólowych z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych i innych leków wydalanych przez nerki
• przed badaniem obrazowym z kontrastem i przed ustaleniem dawek wielu leków

Przygotowanie do badania i od czego zależy dokładność eGFR

Ponieważ eGFR powstaje z wyniku kreatyniny, wszystko, co zaburza kreatyninę, zaburza też eGFR. Dzień przed pobraniem unikaj dużej porcji mięsa, ciężkiego treningu i odwodnienia. Pobranie krwi do tego badania laboratoryjnego wygląda tak samo jak przy każdym innym badaniu krwi z żyły – trwa chwilę, a wynik pojawia się razem z kreatyniną.

Wzór zakłada przeciętną masę mięśni. U kulturystów, osób z amputacją kończyny, z zanikiem mięśni, u bardzo otyłych lub skrajnie wychudzonych eGFR może być mało wiarygodny. Nie nadaje się też do oceny nerek w ciąży i w czasie nagłych zmian, na przykład przy ostrym uszkodzeniu nerek, bo kreatynina nie nadąża wtedy za rzeczywistą filtracją.

U dzieci laboratoria stosują inne wzory, uwzględniające wzrost dziecka, więc lekarz często sam przelicza wynik. W sytuacjach niejasnych pomocne jest oznaczenie cystatyny C, z której również można wyliczyć eGFR, niezależnie od mięśni.

Normy eGFR i stadia przewlekłej choroby nerek

W badaniach laboratoryjnych za prawidłowy uważa się eGFR 90 i więcej. Wiele laboratoriów nie podaje dokładnej liczby powyżej 60 lub 90, tylko zapis „powyżej 60”, bo przy wysokich wartościach wzór jest mniej precyzyjny. Z wiekiem filtracja naturalnie spada – u osoby po siedemdziesiątce wynik około 70 bywa normą. Laboratorium na wydruku często dopisuje komentarz, jaki wzór zastosowano.

Zalecenia KDIGO dzielą wyniki na kategorie:

• G1 – 90 i więcej: filtracja prawidłowa lub podwyższona
• G2 – 60–89: łagodnie obniżona
• G3a – 45–59: łagodnie do umiarkowanie obniżona
• G3b – 30–44: umiarkowanie do znacznie obniżona
• G4 – 15–29: znacznie obniżona
• G5 – poniżej 15: niewydolność nerek

Obniżony eGFR – co może oznaczać

Przewlekłą chorobę nerek rozpoznaje się, gdy eGFR poniżej 60 utrzymuje się dłużej niż 3 miesiące albo gdy przy wyższym eGFR są inne cechy uszkodzenia nerek, na przykład albumina w moczu. Jeden nieprawidłowy wynik nie przesądza o rozpoznaniu – lekarz powtarza badania laboratoryjne, by sprawdzić, czy spadek jest trwały.

Najczęstszymi przyczynami obniżonego wyniku w badaniach laboratoryjnych są cukrzyca i nadciśnienie, rzadziej choroby kłębuszków nerkowych, wielotorbielowatość nerek, przewlekłe zapalenia, kamica czy przeszkoda w odpływie moczu. Przejściowy spadek eGFR powoduje odwodnienie, gorączka, biegunka, niektóre leki oraz bardzo mięsna dieta dzień wcześniej.

Niski eGFR ma znaczenie także praktyczne: wiele leków trzeba wtedy dawkować inaczej, a niektórych unikać. Obniżona filtracja zwiększa ryzyko chorób serca, dlatego przy niskim wyniku lekarz zwraca uwagę na ciśnienie, cholesterol i cukier. Uzupełnieniem są badanie albuminy w moczu i ogólne badanie moczu, bo dopiero wynik krwi i moczu razem pozwala ocenić stopień ryzyka.

W praktyce lekarz łączy oba wymiary w jedną ocenę: kategorię G według eGFR i kategorię A według ilości albuminy w moczu. Osoba z eGFR 50 i prawidłowym moczem ma znacznie mniejsze ryzyko niż osoba z tym samym eGFR i dużą utratą albuminy. Od tej oceny zależy, jak często trzeba powtarzać badania krwi i moczu – u jednych raz w roku, u innych co kilka miesięcy – oraz czy potrzebne są leki chroniące nerki.

Wysoki eGFR – kiedy ma znaczenie

Wysoki eGFR w badaniu laboratoryjnym zwykle oznacza po prostu dobrze pracujące nerki. Bywa też skutkiem małej masy mięśni – wtedy kreatynina jest niska, a wzór przeszacowuje filtrację. W ciąży filtracja rzeczywiście wzrasta. Bardzo wysoka filtracja, zwana hiperfiltracją, bywa wczesnym etapem uszkodzenia nerek w cukrzycy lub otyłości, ale ocenia ją lekarz na podstawie całego obrazu, nie samej liczby z laboratorium.

eGFR na NFZ i prywatnie – z czym iść do lekarza

Gdy lekarz rodzinny zleca na NFZ kreatyninę, większość laboratoriów automatycznie dołącza do niej eGFR. Prywatnie wystarczy wybrać badanie laboratoryjne kreatyniny – w Szczecinie i w całym kraju laboratoria podają wtedy eGFR bez dodatkowej opłaty lub jako osobną pozycję w cenniku. Wynik jest gotowy zwykle tego samego dnia. Jeśli korzystasz z bezpłatnego programu profilaktycznego, badania laboratoryjne nerek są w nim zwykle uwzględnione, a eGFR pojawia się na wydruku obok kreatyniny.

Z obniżonym eGFR idź do lekarza rodzinnego, który oceni, czy potrzebne są kolejne badania laboratoryjne i konsultacja nefrologa. Skierowanie do nefrologa jest zwykle zalecane przy eGFR poniżej 30, przy szybkim spadku wyniku lub przy dużej utracie albuminy z moczem. Weź ze sobą wcześniejsze wyniki z laboratorium, listę leków i dzienniczek ciśnienia.

Kiedy niski eGFR wymaga pilnej pomocy

Pilnej oceny wymaga gwałtowny spadek eGFR w porównaniu z niedawnym badaniem laboratoryjnym, zwłaszcza z towarzyszącym skąpomoczem, obrzękami, dusznością, wymiotami, splątaniem lub wysokim potasem. To może być ostre uszkodzenie nerek. W takiej sytuacji jedź na SOR, a przy duszności lub zaburzeniach świadomości dzwoń pod 112.