Insulina

Czym jest insulina i co pokazuje jej oznaczenie we krwi

Insulina to hormon wytwarzany przez komórki beta wysp trzustkowych. Po posiłku, gdy we krwi przybywa cukru, trzustka uwalnia insulinę, a ta działa jak klucz: pozwala mięśniom, wątrobie i tkance tłuszczowej przyjąć glukozę i zmagazynować energię. Między posiłkami i w nocy insuliny krąży niewiele, ale nigdy nie znika zupełnie, bo hamuje rozpad tłuszczu i nadmierne uwalnianie cukru z wątroby.

Oznaczenie insuliny to badanie laboratoryjne, które mierzy stężenie tego hormonu w surowicy, najczęściej rano na czczo. Laboratoria stosują metody immunochemiczne, w których przeciwciała „wyłapują” cząsteczki insuliny. Wynik pokazuje, ile hormonu trzustka musi wydzielać, żeby utrzymać prawidłowy cukier w danym momencie.

Sama liczba z tego badania laboratoryjnego nie mówi jednak wszystkiego. Insulina żyje we krwi tylko kilka minut, wątroba usuwa jej dużą część od razu, a wydzielanie zmienia się z minuty na minutę. Dlatego to badanie krwi ocenia się zawsze razem z glukozą pobraną w tej samej chwili.

Kiedy oznacza się insulinę

Insulina nie służy do rozpoznawania cukrzycy – do tego wystarczą glukoza, HbA1c i test obciążenia glukozą. Lekarz może jednak zlecić to badanie laboratoryjne w kilku konkretnych sytuacjach:

• nawracające niedocukrzenia u osoby bez cukrzycy – wtedy insulinę oznacza się w chwili niskiego cukru, razem z peptydem C,
• podejrzenie guza wydzielającego insulinę (insulinoma) – bardzo rzadkiej choroby,
• ocena insulinooporności, np. u osób z otyłością, zespołem policystycznych jajników, stłuszczeniem wątroby,
• obliczenie wskaźnika HOMA-IR lub wykonanie krzywej insulinowej,
• niektóre badania naukowe i diagnostyka rzadkich zaburzeń metabolicznych.

Insulinooporność – uczciwie o tym, co wiadomo

Insulinooporność oznacza, że tkanki słabiej reagują na insulinę (czego nie widać wprost w żadnym pojedynczym badaniu laboratoryjnym), więc trzustka musi jej wydzielać więcej, aby utrzymać prawidłowy cukier. To zjawisko jest bardzo realne i stanowi wczesny etap rozwoju cukrzycy typu 2, ale w międzynarodowych klasyfikacjach chorób insulinooporność nie jest osobną jednostką chorobową. Polscy eksperci, w tym diabetolodzy i endokrynolodzy, podkreślają, że jest raczej mechanizmem towarzyszącym otyłości, zespołowi metabolicznemu, zespołowi policystycznych jajników czy stłuszczeniu wątroby.

Z tego powodu nie ma też jednego, uznanego testu ani jednolitej normy, która pozwalałaby „rozpoznać insulinooporność” z samego badania krwi. Najdokładniejsza metoda (tzw. klamra metaboliczna) jest skomplikowana i stosuje się ją wyłącznie w badaniach naukowych. W codziennej praktyce lekarze opierają się na obrazie klinicznym i prostych badaniach laboratoryjnych: obwodzie talii, ciśnieniu, lipidach, glukozie, HbA1c i stłuszczeniu wątroby. Insulina na czczo bywa dodatkiem, ale nie rozstrzyga.

Najważniejsze jest to, że postępowanie przy insulinooporności – zdrowa dieta, ruch, sen i redukcja masy ciała – jest takie samo jak przy stanie przedcukrzycowym czy otyłości. Wynik insuliny nie powinien być powodem do stosowania leków czy suplementów na własną rękę.

Jak przygotować się do badania insuliny

Insulina silnie reaguje na jedzenie, dlatego na to badanie laboratoryjne trzeba przyjść na czczo – po 8–12 godzinach bez posiłku, najlepiej rano. Nawet łyżeczka cukru w herbacie albo guma do żucia mogą podnieść wynik. Dzień wcześniej jedz normalnie; głodówka lub bardzo obfita kolacja zafałszują obraz.

Jeżeli przyjmujesz insulinę, laboratorium zmierzy także hormon podany w zastrzyku, a przeciwciała przeciw insulinie mogą zakłócić test. U takich osób zamiast insuliny lepiej oznaczać peptyd C. Ważna jest też biotyna (witamina B7), obecna w wielu preparatach na włosy i paznokcie: w części metod stosowanych przez laboratoria zaburza wynik, dlatego zwykle zaleca się jej odstawienie na kilka dni przed badaniem – po rozmowie z lekarzem.

Próbkę w laboratorium trzeba szybko odwirować. Hemoliza, czyli rozpad krwinek w probówce, uwalnia enzymy rozkładające insulinę i może zaniżyć wynik – to jeden z powodów, dla których laboratorium czasem prosi o powtórne pobranie.

Normy insuliny i jak czytać wynik

Zakres referencyjny insuliny na czczo różni się wyraźnie między laboratoriami – najczęściej spotyka się wartości od około 2–3 do 20–25 µIU/ml. Jednostka µIU/ml to to samo co mIU/l; niektóre laboratoria podają wynik w pmol/l (1 µIU/ml odpowiada w przybliżeniu 6 pmol/l). Wyniki uzyskane różnymi metodami nie zawsze są porównywalne, więc kolejne badania laboratoryjne najlepiej wykonywać w tym samym laboratorium.

Warto wiedzieć, że w internecie krążą „normy” znacznie niższe niż zakresy z laboratorium, np. że insulina powyżej 10 µIU/ml świadczy o insulinooporności. Takie progi nie są ujednolicone ani zalecane przez polskie towarzystwa naukowe, a laboratoria ich nie stosują. Wynik insuliny ocenia lekarz razem z glukozą, masą ciała, obwodem talii, ciśnieniem i innymi badaniami laboratoryjnymi.

Wysoka insulina – co może oznaczać

Podwyższona insulina na czczo w badaniu laboratoryjnym przy prawidłowej glukozie najczęściej oznacza, że trzustka pracuje intensywniej, by pokonać słabszą wrażliwość tkanek – czyli właśnie insulinooporność. Spotyka się ją przy nadwadze i otyłości brzusznej, małej aktywności, zespole policystycznych jajników, stłuszczeniu wątroby, a także w okresie dojrzewania i w ciąży, kiedy jest zjawiskiem fizjologicznym.

Wysoką insulinę w badaniach laboratoryjnych mogą powodować także niektóre leki (np. sterydy), choroby hormonalne z nadmiarem kortyzolu lub hormonu wzrostu, a bardzo rzadko – insulinoma. Przy tej ostatniej insulina jest wysoka mimo niskiego cukru, co wymaga diagnostyki w szpitalu. Wysoka insulina bez objawów nie jest powodem do niepokoju, ale dobrym momentem na rozmowę z lekarzem o glukozie, hemoglobinie glikowanej i stylu życia.

Niska insulina – kiedy ma znaczenie

Niska insulina w wyniku z laboratorium u osoby z prawidłowym cukrem, szczupłej i aktywnej, zwykle oznacza dobrą wrażliwość na ten hormon i nie ma znaczenia klinicznego. Inaczej jest, gdy niskiej insulinie towarzyszy wysoki cukier: to sygnał, że trzustka wydziela za mało hormonu, jak w cukrzycy typu 1, cukrzycy typu LADA (autoimmunologicznej, rozwijającej się u dorosłych) czy po chorobach i operacjach trzustki. W takiej sytuacji laboratorium wykonuje zwykle peptyd C i przeciwciała, np. anty-GAD.

Badanie insuliny na NFZ i prywatnie

To badanie laboratoryjne zleca w ramach diagnostyki najczęściej endokrynolog lub diabetolog, czasem ginekolog przy zespole policystycznych jajników. Prywatnie można ją oznaczyć bez skierowania – w Szczecinie robi to większość punktów pobrań, a wynik jest zwykle gotowy w ciągu jednego lub dwóch dni. Często wykonuje się ją razem z glukozą, co pozwala obliczyć wskaźnik HOMA-IR, albo jako krzywą insulinową po obciążeniu glukozą.

Z wynikiem idź do lekarza, który zlecił badanie, albo do internisty. Zabierz pozostałe badania laboratoryjne: glukozę, HbA1c, lipidogram i ewentualnie wyniki prób wątrobowych. Nie ma sensu powtarzać insuliny co kilka tygodni w różnych laboratoriach – pojedyncze zmiany wyniku niewiele mówią.

Kiedy pilnie do lekarza

Pilnej pomocy wymagają objawy ciężkiego niedocukrzenia: silne poty, drżenie, splątanie, zaburzenia mowy, utrata przytomności lub drgawki – dzwoń wtedy pod 112. Jeśli niedocukrzenia powtarzają się, zwłaszcza na czczo lub po wysiłku, zgłoś się do lekarza jak najszybciej, nawet jeśli ostatnie badania laboratoryjne były prawidłowe.