Wskaźnik HOMA-IR

Czym jest wskaźnik HOMA-IR i skąd się bierze

HOMA-IR nie jest osobnym badaniem laboratoryjnym w probówce, tylko liczbą wyliczoną z dwóch wyników: glukozy i insuliny na czczo. Skrót pochodzi od angielskiej nazwy modelu oceny homeostazy (homeostatic model assessment), a końcówka IR oznacza insulinooporność. Model opracowano w latach 80. XX wieku, długo przed tym, zanim trafił do oferty komercyjnych laboratoriów, żeby w dużych badaniach naukowych szybko i tanio szacować, jak organizm reaguje na insulinę.

Idea jest prosta. Jeśli przy prawidłowym cukrze trzustka musi wydzielać dużo insuliny, oznacza to, że tkanki słabiej na nią reagują. Iloczyn glukozy i insuliny dzielony przez stałą liczbę daje więc przybliżoną miarę tej oporności. Im wyższy wynik, tym większej ilości insuliny organizm potrzebuje, by utrzymać cukier na czczo.

W praktyce wiele laboratoriów oferuje HOMA-IR jako gotowy zestaw: jedno badanie krwi, z którego laboratorium oznacza glukozę i insulinę na czczo, a na wyniku drukuje wyliczony wskaźnik. To wygodne, ale warto znać ograniczenia tego badania laboratoryjnego.

Jak oblicza się HOMA-IR

Gdy glukoza jest podana w mg/dl (tak jak w większości polskich laboratoriów), wzór wygląda następująco: glukoza na czczo w mg/dl razy insulina na czczo w µIU/ml, podzielone przez 405. Gdy glukoza jest w mmol/l, mnoży się ją przez insulinę i dzieli przez 22,5. Przykład: glukoza 90 mg/dl i insulina 9 µIU/ml dają HOMA-IR równe 2,0.

Obie wartości muszą pochodzić z tego samego badania laboratoryjnego i być oznaczone na czczo. Wyliczanie wskaźnika z glukozy z jednego dnia i insuliny z innego, albo z wyników z dwóch różnych laboratoriów, nie ma sensu. Jeśli insulina została podana w pmol/l, przed obliczeniem trzeba ją przeliczyć na µIU/ml (w przybliżeniu dzieląc przez 6).

Istnieje też nowsza, komputerowa wersja modelu (HOMA2), która daje nieco inne liczby. Niektóre laboratoria i publikacje posługują się nią, więc porównując wyniki, sprawdź, który wzór zastosowano.

Kiedy lekarz zleca HOMA-IR

Wskaźnik, jako uzupełnienie innych badań laboratoryjnych, bywa zlecany, gdy lekarz podejrzewa zaburzenia metaboliczne, a cukier na czczo jest jeszcze prawidłowy. Najczęstsze sytuacje to:

• nadwaga lub otyłość, zwłaszcza brzuszna, z nadciśnieniem albo nieprawidłowym lipidogramem,
• zespół policystycznych jajników, nieregularne miesiączki, objawy nadmiaru androgenów,
• stłuszczenie wątroby wykryte w USG,
• ciemne, zgrubiałe przebarwienia skóry na karku i w pachach (rogowacenie ciemne),
• cukrzyca typu 2 lub ciążowa w rodzinie albo w wywiadzie,
• ocena zmian po redukcji masy ciała – w porównaniu z wcześniejszym wynikiem z tego samego laboratorium.

Przygotowanie do badania krwi na HOMA-IR

Przygotowanie jest takie samo jak do badań laboratoryjnych glukozy i insuliny. Do laboratorium przychodzi się rano, po 8–12 godzinach bez jedzenia, pijąc wyłącznie wodę. Kawa, herbata, guma do żucia, papieros czy nawet krótki poranny trening mogą zmienić insulinę i zafałszować wskaźnik.

Dzień przed badaniem laboratoryjnym jedz normalnie. Zarówno głodówka, jak i bardzo późna, obfita kolacja wpływają na wynik. Infekcja, gorączka, silny stres, nieprzespana noc i niektóre leki (np. sterydy) przejściowo podnoszą insulinooporność. Biotyna z suplementów może zakłócać oznaczenie insuliny w części laboratoriów, dlatego zwykle zaleca się jej odstawienie na kilka dni – po rozmowie z lekarzem. HOMA-IR nie ma sensu u osób leczonych insuliną.

Normy HOMA-IR – dlaczego źródła się różnią

To najważniejsza i najmniej oczywista informacja o tym badaniu laboratoryjnym: dla HOMA-IR nie istnieje jedna, powszechnie uznana norma. W polskich laboratoriach i poradnikach najczęściej spotyka się próg około 2,0–2,5, ale w publikacjach naukowych podawane są wartości od mniej więcej 1,7 do ponad 3, zależnie od badanej populacji, wieku, płci i metody oznaczania insuliny. U nastolatków w okresie dojrzewania i u kobiet w ciąży wskaźnik jest fizjologicznie wyższy.

Przyczyną jest m.in. brak pełnej standaryzacji testów na insulinę – różne laboratoria dają dla tej samej próbki nieco inne wyniki, a więc i inne wartości HOMA-IR. Dlatego pojedynczy wynik tego badania laboratoryjnego nieznacznie powyżej progu nie przesądza o niczym. Badania laboratoryjne wykonywane w czasie, w tym samym laboratorium, lepiej pokazują kierunek zmian.

Warto też pamiętać, że w klasyfikacjach chorób insulinooporność nie jest samodzielną jednostką chorobową, a polskie towarzystwa naukowe nie zalecają rutynowego wyliczania HOMA-IR do stawiania jakiegokolwiek rozpoznania. Wskaźnik bywa pomocny jako element szerszej oceny, ale nie zastępuje glukozy, HbA1c ani testu obciążenia glukozą.

Wysoki HOMA-IR – co może oznaczać

Podwyższony wskaźnik w badaniach laboratoryjnych sugeruje, że organizm potrzebuje więcej insuliny niż przeciętnie, by utrzymać prawidłowy cukier. Najczęściej towarzyszy to nadwadze, otyłości brzusznej, małej aktywności, zespołowi policystycznych jajników i stłuszczeniu wątroby. W takiej sytuacji ryzyko cukrzycy typu 2 i chorób serca jest większe, nawet jeśli glukoza jest jeszcze w normie.

Wysoki wynik to przede wszystkim sygnał do zmiany stylu życia: regularnej aktywności fizycznej, ograniczenia słodyczy i przetworzonej żywności, dbania o sen i stopniowej redukcji masy ciała. Lekarz może dodatkowo zlecić inne badania laboratoryjne, np. pełny profil lipidowy, próby wątrobowe albo test obciążenia glukozą, żeby sprawdzić, czy nie rozwinął się już stan przedcukrzycowy. Wynik HOMA-IR nie jest wskazaniem do przyjmowania leków czy suplementów na własną rękę.

Niski HOMA-IR – czy ma znaczenie

Niski wskaźnik zwykle oznacza dobrą wrażliwość na insulinę i nie wymaga działania ani powtarzania badań laboratoryjnych. Wyjątkiem jest sytuacja, w której niska insulina idzie w parze z wysokim cukrem – wtedy problemem nie jest oporność, tylko za małe wydzielanie insuliny przez trzustkę, np. w cukrzycy typu 1. W takim przypadku HOMA-IR traci sens, a lekarz kieruje na inne badania krwi, m.in. peptyd C i przeciwciała.

HOMA-IR na NFZ i prywatnie

Ponieważ wskaźnik wymaga oznaczenia insuliny, zleca go zwykle endokrynolog, diabetolog lub ginekolog w ramach diagnostyki. Prywatnie badanie wykonasz bez skierowania – w Szczecinie proponuje je większość punktów pobrań, często jako tańszy pakiet glukozy z insuliną. Część laboratoriów dołącza też krzywą insulinową w rozszerzonych pakietach.

Z wynikiem warto pójść do lekarza, a nie interpretować go samodzielnie z tabel z internetu. Zabierz pozostałe badania laboratoryjne, wynik pomiaru ciśnienia i obwodu talii. Dietetyk pomoże ułożyć plan żywienia, ale nie zastąpi oceny lekarskiej.

Kiedy pilnie do lekarza

Sam wskaźnik HOMA-IR nigdy nie jest wynikiem alarmowym, z powodu którego laboratorium kontaktuje się z pacjentem. Pilnej pomocy wymagają natomiast objawy bardzo wysokiego cukru (silne pragnienie, częste oddawanie moczu, chudnięcie, wymioty, senność) lub ciężkiego niedocukrzenia (poty, drżenie, splątanie, utrata przytomności). W takich sytuacjach dzwoń pod 112 lub jedź na SOR.