Hemoglobina glikowana

Czym jest hemoglobina glikowana HbA1c

Hemoglobina to białko w czerwonych krwinkach, które przenosi tlen. Glukoza krążąca we krwi stale przyłącza się do niej w sposób trwały, bez udziału enzymów. Im więcej cukru we krwi i im dłużej utrzymuje się on na wysokim poziomie, tym większa część hemoglobiny zostaje „scukrzona”. Tę część nazywa się hemoglobiną glikowaną, a jej główną formę, oznaczaną w badaniach laboratoryjnych – HbA1c.

Czerwone krwinki żyją około 120 dni. Dlatego HbA1c nie pokazuje cukru z dnia badania, tylko średnią z ostatnich 2–3 miesięcy, przy czym największy wpływ mają ostatnie tygodnie. To główna przewaga tego badania laboratoryjnego nad pojedynczym pomiarem glukozy: nie zmienia się po jednym posiłku, po stresującym poranku czy po tygodniu „przed badaniem” spędzonym na diecie.

Laboratoria oznaczają HbA1c z krwi pełnej (pobieranej do probówki z antykoagulantem, jak do morfologii) metodą chromatografii lub metodami immunochemicznymi. W Polsce wynik tego badania laboratoryjnego podaje się w procentach, a coraz częściej także w milimolach na mol (mmol/mol) – to jednostka zalecana międzynarodowo.

Kiedy wykonuje się badanie HbA1c

Przez lata HbA1c służyła w badaniach laboratoryjnych głównie do kontroli leczenia osób z cukrzycą. Od kilku lat Polskie Towarzystwo Diabetologiczne uznaje ją także za jedno z kryteriów rozpoznania cukrzycy i stanu przedcukrzycowego, pod warunkiem że laboratorium stosuje metodę standaryzowaną. W praktyce to badanie laboratoryjne zleca się w kilku sytuacjach:

• kontrola wyrównania cukrzycy – co 3–6 miesięcy przy zmianie leczenia, a przy stabilnym przebiegu co najmniej raz w roku,
• rozpoznawanie cukrzycy typu 2 i stanu przedcukrzycowego, zwłaszcza gdy nie da się wykonać badania na czczo,
• uzupełnienie diagnostyki, gdy glukoza na czczo jest na granicy normy,
• ocena ryzyka u osób z otyłością, nadciśnieniem lub cukrzycą w rodzinie,
• kobiety planujące ciążę, które chorują na cukrzycę – dobre wyrównanie przed poczęciem zmniejsza ryzyko powikłań.

Przygotowanie do badania HbA1c

Ogromną zaletą HbA1c jest to, że nie trzeba być na czczo. Możesz przyjść do laboratorium po śniadaniu (większość laboratoriów nie ma tu żadnych ograniczeń), w południe czy po pracy – posiłek nie zmieni wyniku. Pamiętaj jednak, że jeśli to samo badanie krwi obejmuje glukozę albo lipidogram, obowiązuje post, więc najwygodniej i tak zgłosić się rano.

Dla tego badania laboratoryjnego ważniejsze od posiłku jest to, co dzieje się z czerwonymi krwinkami. Duża utrata krwi, przetoczenie krwi, rozpad krwinek (hemoliza) czy leczenie niedokrwistości mogą sprawić, że wynik nie będzie odzwierciedlał rzeczywistego cukru. Dlatego przed badaniem powiedz lekarzowi o takich sytuacjach z ostatnich trzech miesięcy. U dzieci przygotowanie jest takie samo, a w niektórych laboratoriach HbA1c oznacza się z krwi z palca.

Normy HbA1c według PTD i jak czytać wynik

U osób bez cukrzycy HbA1c w badaniu laboratoryjnym wynosi zwykle poniżej 5,7 procent (poniżej 39 mmol/mol). Wynik 5,7–6,4 procent (39–47 mmol/mol) mieści się w zakresie stanu przedcukrzycowego. Wartość 6,5 procent (48 mmol/mol) lub wyższa wskazuje na cukrzycę – zazwyczaj potwierdza się ją drugim badaniem albo oznaczeniem glukozy na czczo, chyba że występują wyraźne objawy i bardzo wysoki cukier.

U osób leczonych z powodu cukrzycy liczy się cel leczenia. Dla większości dorosłych Polskie Towarzystwo Diabetologiczne zaleca HbA1c do 7,0 procent (53 mmol/mol). U młodszych osób z krótko trwającą cukrzycą i u chorych na cukrzycę typu 1 cel bywa niższy, około 6,5 procent, a u seniorów z licznymi chorobami czy częstymi niedocukrzeniami – łagodniejszy, nawet do 8 procent. W ciąży u kobiet z cukrzycą cele są bardziej rygorystyczne. Swój cel ustal z lekarzem prowadzącym.

Dla orientacji: HbA1c 6 procent odpowiada średniej glikemii około 126 mg/dl, 7 procent – około 154 mg/dl, a 8 procent – około 183 mg/dl. Część laboratoriów drukuje taką „szacowaną średnią glukozę” obok wyniku. Laboratoria stosujące metody standaryzowane dają porównywalne wyniki, ale przy kontroli w czasie najlepiej trzymać się jednego laboratorium.

Wysoka hemoglobina glikowana – co oznacza

Podwyższona HbA1c oznacza, że przez ostatnie tygodnie cukier we krwi był za wysoki. U osoby bez rozpoznanej choroby to sygnał stanu przedcukrzycowego lub cukrzycy, który wymaga wizyty u lekarza i zwykle kilku dalszych badań laboratoryjnych. Przy wartościach granicznych lekarz może zlecić doustny test obciążenia glukozą.

U osoby leczonej z powodu cukrzycy wynik z laboratorium powyżej celu oznacza, że leczenie wymaga modyfikacji: zmiany diety, aktywności lub leków. Każdy punkt procentowy HbA1c mniej to wyraźnie mniejsze ryzyko powikłań – uszkodzenia oczu, nerek i nerwów. Dlatego przy wysokim wyniku lekarz zwykle zleca też kontrolę kreatyniny i eGFR, badanie moczu na albuminę oraz lipidogram.

Wynik badania laboratoryjnego może być fałszywie zawyżony mimo prawidłowego cukru. Dzieje się tak np. przy niedoborze żelaza i witaminy B12 (krwinki żyją wtedy dłużej), po usunięciu śledziony, w zaawansowanej chorobie nerek i przy niektórych wariantach hemoglobiny zależnie od metody, którą stosuje laboratorium.

Niska HbA1c i sytuacje, w których wynik bywa mylący

Bardzo niska HbA1c w badaniach laboratoryjnych osoby bez cukrzycy zwykle nie ma znaczenia. U chorych leczonych insuliną lub niektórymi lekami doustnymi wynik wyraźnie poniżej celu może jednak oznaczać częste niedocukrzenia i wymaga rozmowy z lekarzem.

Fałszywie niski wynik pojawia się wtedy, gdy krwinki żyją krócej niż zwykle: przy niedokrwistości hemolitycznej, po dużym krwawieniu, po przetoczeniu krwi, w trakcie leczenia niedokrwistości, w drugim i trzecim trymestrze ciąży oraz przy niektórych wariantach hemoglobiny. Pomocna jest wtedy pełna morfologia krwi. W takich sytuacjach HbA1c nie nadaje się do oceny cukrzycy, a laboratorium lub lekarz mogą zaproponować inne badanie laboratoryjne, np. fruktozaminę, odzwierciedlającą cukier z 2–3 tygodni.

HbA1c nie służy też do rozpoznawania cukrzycy ciążowej ani gwałtownie rozwijającej się cukrzycy typu 1 u dzieci – cukier rośnie wtedy tak szybko, że hemoglobina glikowana „nie nadąża”. Wtedy podstawą są pomiary glukozy w laboratorium i objawy.

Badanie HbA1c na NFZ i prywatnie

Hemoglobinę glikowaną, jedno z najczęściej wykonywanych badań laboratoryjnych, może zlecić na NFZ lekarz rodzinny, a także diabetolog i inni specjaliści. Prywatnie wykonasz to badanie krwi bez skierowania – w Szczecinie oferuje je większość punktów pobrań, a wynik jest zwykle gotowy w ciągu jednego dnia roboczego.

Z wynikiem idź do lekarza, który prowadzi Twoje leczenie lub zlecił badanie. Osoby z cukrzycą powinny przynosić na wizyty kolejne wyniki HbA1c z laboratorium razem z zapiskami pomiarów z glukometru – to najlepszy obraz wyrównania. Dobrze jest też zapisać, w jakim laboratorium robiłeś poprzednie badania laboratoryjne.

Kiedy pilnie do lekarza

Sama HbA1c nie jest wynikiem alarmowym, o którym laboratorium powiadamia lekarza, bo pokazuje średnią z wielu tygodni. Pilnej pomocy wymagają jednak objawy bardzo wysokiego cukru: silne pragnienie, oddawanie dużych ilości moczu, szybkie chudnięcie, wymioty, bóle brzucha, zapach acetonu z ust, senność. Jeśli wynik HbA1c przekracza około 10 procent i towarzyszą mu takie dolegliwości, zgłoś się na SOR lub dzwoń pod 112.