Glukoza we krwi (cukier na czczo)

Czym jest glukoza we krwi i co pokazuje jej oznaczenie

Glukoza to cukier prosty, główne paliwo dla komórek – zwłaszcza mózgu, który praktycznie nie potrafi korzystać z innych źródeł energii. Dostarczamy jej z jedzeniem, głównie z pieczywa, kasz, owoców i słodyczy. Część glukozy wątroba magazynuje w postaci glikogenu i uwalnia w nocy oraz między posiłkami.

Stężenie glukozy we krwi utrzymuje w wąskich granicach kilka hormonów, co widać w badaniach laboratoryjnych zdrowych osób: wynik rano jest bardzo powtarzalny. Najważniejsza jest insulina z trzustki, która „otwiera” komórkom drogę dla cukru i obniża jego poziom. W przeciwnym kierunku działają glukagon, kortyzol i adrenalina. Gdy insuliny jest za mało albo komórki słabo na nią reagują, glukoza zostaje we krwi – tak rozwija się cukrzyca.

Oznaczenie glukozy na czczo to jedno z najstarszych i najprostszych badań laboratoryjnych. Pokazuje, ile cukru krąży we krwi rano, po nocnej przerwie w jedzeniu, kiedy poziom zależy głównie od pracy wątroby i od tego, jak skutecznie działa insulina. Laboratoria mierzą ją w osoczu krwi żylnej metodą enzymatyczną, bardzo dokładnie.

Kiedy wykonać badanie glukozy

Cukrzyca typu 2 długo nie boli i nie daje objawów, dlatego zalecenia Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego przewidują regularne przesiewowe badania laboratoryjne. Osoby po 45. roku życia powinny oznaczać glukozę co najmniej raz na 3 lata, a osoby z czynnikami ryzyka – raz w roku, niezależnie od wieku. Do czynników ryzyka należą:

• nadwaga lub otyłość, zwłaszcza brzuszna,
• cukrzyca u rodziców lub rodzeństwa,
• mała aktywność fizyczna,
• stan przedcukrzycowy w poprzednich badaniach laboratoryjnych,
• cukrzyca ciążowa w przeszłości lub urodzenie dziecka ważącego ponad 4 kg,
• nadciśnienie tętnicze, zaburzenia lipidowe (niski HDL, wysokie triglicerydy), choroby serca i naczyń,
• zespół policystycznych jajników.

Objawy, przy których warto zbadać cukier

Poza badaniami przesiewowymi to badanie laboratoryjne wykonuje się zawsze, gdy pojawiają się objawy wysokiego cukru: wzmożone pragnienie, częste oddawanie dużych ilości moczu (także w nocy), chudnięcie mimo normalnego jedzenia, osłabienie, senność, nawracające infekcje skóry, dróg moczowych i grzybice, swędzenie w okolicach intymnych czy pogorszenie ostrości wzroku. U dzieci i młodych dorosłych takie objawy mogą narastać w ciągu kilku tygodni i wskazywać na cukrzycę typu 1.

Glukoza jest też obowiązkowym elementem badań laboratoryjnych w ciąży, kontroli przy leczeniu sterydami, przed operacjami oraz w diagnostyce omdleń i napadów osłabienia, które mogą wynikać z niedocukrzenia. U osób z rozpoznaną cukrzycą badania laboratoryjne glukozy uzupełniają domowe pomiary glukometrem.

Jak przygotować się do badania krwi na cukier

Najważniejsza zasada to prawdziwe „na czczo”: od ostatniego posiłku powinno minąć 8–14 godzin. W tym czasie wolno pić tylko niegazowaną wodę. Kawa (nawet bez cukru), herbata, sok, guma do żucia czy cukierek mogą zawyżyć wynik. Najlepiej zgłosić się do laboratorium rano, między 7 a 10 (większość laboratoriów pobiera krew właśnie w tych godzinach) – po zbyt długim poście wynik też bywa niemiarodajny.

Dzień przed badaniem laboratoryjnym jedz normalnie. Specjalne „odchudzanie” na kilka dni przed pobraniem daje zafałszowany obraz, który nie pokazuje Twojej codziennej sytuacji. Laboratorium nie odróżni takiej sytuacji od codziennej, a ostry stres, infekcja z gorączką, nieprzespana noc czy przyjęcie sterydów podnoszą glikemię. Intensywny wysiłek rano przed badaniem może ją z kolei obniżyć.

Jedna rzecz zależy od laboratorium: szybkość obróbki próbki. Krwinki zużywają glukozę w probówce, więc krew musi być szybko odwirowana albo pobrana do probówki ze specjalnym środkiem konserwującym. Dobre laboratoria pilnują tego rutynowo, bo to podstawa wiarygodnego badania laboratoryjnego, ale z tego powodu badanie krwi wykonane w domu i dostarczone do laboratorium po kilku godzinach może dać zaniżony wynik.

Normy glukozy na czczo według PTD i jak czytać wynik

Niezależnie od tego, które laboratorium wykonało oznaczenie, Polskie Towarzystwo Diabetologiczne przyjmuje następujące kryteria dla glukozy oznaczonej w osoczu krwi żylnej na czczo. Wynik 70–99 mg/dl (3,9–5,5 mmol/l) jest prawidłowy. Wynik 100–125 mg/dl (5,6–6,9 mmol/l) to nieprawidłowa glikemia na czczo, czyli jedna z postaci stanu przedcukrzycowego. Wynik 126 mg/dl (7,0 mmol/l) lub wyższy nasuwa podejrzenie cukrzycy – rozpoznanie stawia się, gdy taki wynik powtórzy się w drugim oznaczeniu, wykonanym innego dnia.

Cukrzycę rozpoznaje się także wtedy, gdy glukoza oznaczona o dowolnej porze dnia wynosi 200 mg/dl (11,1 mmol/l) lub więcej i towarzyszą jej typowe objawy, gdy w doustnym teście obciążenia glukozą wynik po 2 godzinach przekracza 200 mg/dl albo gdy hemoglobina glikowana HbA1c wynosi co najmniej 6,5 procent. Przy glikemii na czczo w przedziale stanu przedcukrzycowego lekarz zwykle zleca krzywą cukrową, czyli test OGTT, który pozwala wykryć ukryte zaburzenia.

W Polsce większość laboratoriów podaje wynik w mg/dl, część dodaje też mmol/l. Kryteria cukrzycy są wspólne dla wszystkich laboratoriów, bo wynikają z zaleceń, a nie z metody, ale i tak warto spojrzeć na zakres wydrukowany przez laboratorium. Pamiętaj, że wynik z glukometru nie służy do rozpoznania cukrzycy – potrzebne jest badanie laboratoryjne z krwi żylnej.

Wysoki cukier we krwi – co może oznaczać

Najczęstszą przyczyną podwyższonej glukozy na czczo w badaniu laboratoryjnym jest stan przedcukrzycowy lub cukrzyca typu 2, związane zwykle z nadwagą, małą aktywnością i genami. Stan przedcukrzycowy nie jest jeszcze cukrzycą, ale znacznie zwiększa ryzyko jej rozwoju oraz chorób serca. Dobra wiadomość: zmiana diety, ruch i redukcja masy ciała często pozwalają cofnąć te zaburzenia, co potwierdzają kolejne badania laboratoryjne.

Rzadziej wysoka glukoza wynika z cukrzycy typu 1, chorób trzustki (przewlekłe zapalenie, nowotwór), zaburzeń hormonalnych (nadmiar kortyzolu, hormonu wzrostu, nadczynność tarczycy) lub działania leków, np. sterydów. Przejściowy wzrost w badaniach laboratoryjnych zdarza się w ostrych chorobach, po urazie, zawale serca czy udarze – to tzw. hiperglikemia stresowa, którą trzeba skontrolować po wyzdrowieniu.

Gdy cukier jest wysoki, lekarz zwykle zleca uzupełniające badania laboratoryjne: HbA1c, profil lipidowy, kreatyninę i badanie moczu. W moczu przy dużej glikemii może pojawić się cukier – glukoza w moczu świadczy o tym, że nerki nie nadążają z jej zatrzymywaniem.

Niski poziom glukozy – hipoglikemia

Glukoza poniżej 70 mg/dl (3,9 mmol/l) to hipoglikemia, czyli niedocukrzenie. Najczęściej dotyczy osób z cukrzycą leczonych insuliną lub niektórymi lekami doustnymi – po pominiętym posiłku, większym wysiłku albo alkoholu. Objawia się drżeniem rąk, poceniem, kołataniem serca, głodem, rozdrażnieniem, a przy dalszym spadku zaburzeniami mowy i świadomości.

U osób bez cukrzycy niskie wyniki z laboratorium są rzadkie. Mogą wynikać z błędu przedanalitycznego (krew zbyt długo stała przed odwirowaniem – wtedy laboratorium zwykle zaleca powtórkę), długotrwałego głodzenia, nadużywania alkoholu, ciężkich chorób wątroby i nerek, niedoboru kortyzolu, a bardzo rzadko guza wydzielającego insulinę. Powtarzające się niedocukrzenia wymagają diagnostyki, w której przydają się oznaczenie insuliny i peptydu C pobrane w chwili niskiego cukru.

Badanie glukozy na NFZ i prywatnie

Glukozę może zlecić na NFZ lekarz rodzinny, a także każdy specjalista; badanie wykonuje wtedy laboratorium współpracujące z przychodnią. Jest ona też częścią bezpłatnego programu profilaktycznego. Prywatnie wykonasz to badanie krwi bez skierowania w każdym laboratorium – w Szczecinie praktycznie w każdym punkcie pobrań, zwykle z wynikiem jeszcze tego samego dnia.

Z nieprawidłowym wynikiem idź do lekarza rodzinnego lub internisty – nie warto samemu powtarzać badania krwi w kolejnych laboratoriach. Zabierz wcześniejsze wyniki glukozy i innych badań laboratoryjnych oraz zapiski z ewentualnych pomiarów domowych. Przy rozpoznaniu cukrzycy pacjent zwykle pozostaje pod opieką lekarza rodzinnego, a w razie potrzeby trafia do diabetologa.

Kiedy pilnie do lekarza

Natychmiastowej pomocy wymaga glukoza powyżej około 250–300 mg/dl z silnym pragnieniem, wymiotami, bólem brzucha, zapachem acetonu z ust, przyspieszonym oddechem czy sennością – to mogą być objawy kwasicy ketonowej. Pilna jest też ciężka hipoglikemia z utratą przytomności lub drgawkami. W takich sytuacjach dzwoń pod 112 i nie czekaj na badania laboratoryjne. Gdy osoba z niedocukrzeniem jest przytomna i może połykać, podaj jej słodki napój lub cukier, a potem skontaktuj się z lekarzem.