Kariotyp

Czym jest kariotyp i co pokazuje to badanie

Chromosomy to „opakowania” DNA, w których zapisana jest informacja genetyczna. Prawie każda komórka człowieka ma ich 46, ułożonych w 23 pary: 22 pary chromosomów autosomalnych, takich samych u kobiet i mężczyzn, oraz parę chromosomów płci – XX u kobiet i XY u mężczyzn. Kariotyp to uporządkowany obraz tych chromosomów, oceniany pod mikroskopem.

Badanie kariotypu to badanie laboratoryjne cytogenetyczne. Laboratorium pobiera z krwi limfocyty, czyli rodzaj krwinek białych, i hoduje je przez około trzy doby w specjalnych warunkach. Następnie zatrzymuje podziały komórek w momencie, gdy chromosomy są najlepiej widoczne, barwi je metodą prążkową i układa w pary. Diagnosta liczy chromosomy i porównuje ich wzór prążków z prawidłowym.

Kariotyp wykrywa zmiany liczby chromosomów, np. dodatkowy chromosom 21 w zespole Downa, brak jednego chromosomu X w zespole Turnera czy dodatkowy chromosom X u mężczyzn z zespołem Klinefeltera. Pokazuje też większe zmiany budowy: przemieszczenia fragmentów między chromosomami (translokacje), odwrócenia (inwersje) i utraty fragmentów. Nie wykrywa natomiast zmian w pojedynczych genach – do tego służą inne badania laboratoryjne, np. sekwencjonowanie.

Kiedy wykonuje się badanie kariotypu

O tym badaniu laboratoryjnym decyduje lekarz – najczęściej genetyk kliniczny, ginekolog, androlog lub endokrynolog. Kariotyp nie należy do badań laboratoryjnych wykonywanych profilaktycznie u zdrowych osób. Typowe sytuacje, w których się go zleca, to:

• nawracające poronienia – kariotyp obojga partnerów zleca się po indywidualnej ocenie, zwłaszcza gdy w rodzinie były poronienia lub dzieci z wadami,
• niepłodność męska z bardzo małą liczbą plemników lub ich brakiem w badaniu nasienia,
• pierwotny brak miesiączki, przedwczesne wygasanie czynności jajników, bardzo niski wzrost u dziewczynki,
• zaburzenia dojrzewania płciowego lub niejednoznaczna budowa narządów płciowych,
• podejrzenie zespołu chromosomowego u dziecka, np. zespołu Downa,
• wykrycie zmiany chromosomowej u krewnego lub u płodu – w celu sprawdzenia, czy rodzic jest nosicielem.

Kariotyp przy niepłodności i poronieniach

U części par, które mają trudność z zajściem w ciążę lub tracą ciąże, jedno z partnerów jest nosicielem tzw. zrównoważonej translokacji. Taka osoba jest zdrowa, bo ma cały materiał genetyczny, tylko inaczej rozmieszczony. Jej komórki rozrodcze mogą jednak przekazać materiał w niezrównoważonej formie, co prowadzi do poronień lub wad u dziecka. Wykrycie translokacji w tym badaniu laboratoryjnym pozwala genetykowi ocenić ryzyko i omówić możliwości, np. diagnostykę prenatalną lub preimplantacyjną.

U mężczyzn z ciężkimi zaburzeniami w seminogramie kariotyp pomaga wykryć zespół Klinefeltera lub translokacje. Lekarz zwykle zleca też inne badania krwi, m.in. hormon folikulotropowy FSH i testosteron. U kobiet z przedwczesnym wygasaniem jajników badaniom genetycznym towarzyszą badania laboratoryjne hormonów, np. hormon antymüllerowski AMH. Szerszy zestaw oznaczeń opisuje strona o pakiecie hormonalnym dla kobiet.

Jak przygotować się do badania krwi na kariotyp

To badanie krwi z żyły, ale z ważną różnicą: laboratorium potrzebuje żywych, zdolnych do podziału komórek. Dlatego krew pobiera się do probówki z heparyną, a próbkę trzeba szybko, w temperaturze pokojowej, przekazać do laboratorium cytogenetycznego. Nie wolno jej zamrażać ani trzymać w lodówce. Z tego powodu wiele punktów pobrań przyjmuje materiał na kariotyp tylko w określone dni tygodnia.

Nie trzeba być na czczo. W badaniach laboratoryjnych opartych na hodowli komórek ważny jest stan zdrowia w dniu pobrania. Ostatnia infekcja z gorączką, leczenie przeciwnowotworowe czy niektóre leki osłabiające odporność mogą utrudnić hodowlę – wtedy laboratorium czasem prosi o ponowne pobranie. Kariotyp wykonuje się raz w życiu, bo liczba i budowa chromosomów się nie zmieniają, chyba że lekarz zleci inne, uzupełniające badania laboratoryjne.

Jak czytać wynik kariotypu

Wynik zapisuje się według międzynarodowego systemu nazewnictwa, takiego samego we wszystkich laboratoriach. Prawidłowy kariotyp to 46,XX u kobiety i 46,XY u mężczyzny. Przykłady wyników nieprawidłowych: 47,XXY – zespół Klinefeltera, 45,X – zespół Turnera, 47,XX,+21 – zespół Downa u dziewczynki. Zapis z literą „t” oznacza translokację, z literą „inv” – inwersję. Na wydruku z laboratorium znajduje się też liczba przeanalizowanych komórek (zwykle 15–30) i uzyskana rozdzielczość.

Czasem wynik pokazuje mozaikę – część komórek ma prawidłowy zestaw chromosomów, a część zmieniony. Interpretacja mozaiki bywa trudna i zawsze wymaga konsultacji genetycznej; czasem laboratorium analizuje wtedy więcej komórek, by ocenić odsetek zmienionych. Niektóre warianty, np. tzw. polimorfizmy chromosomowe (inwersja chromosomu 9 czy zmienna długość niektórych fragmentów), są częste i zwykle uważane za niegroźne – laboratoria opisują je, ale nie oznaczają choroby.

Prawidłowy kariotyp nie wyklucza wszystkich chorób genetycznych. Drobne utraty i powielenia fragmentów chromosomów wykrywa dopiero mikromacierz (aCGH), która u dzieci z opóźnieniem rozwoju jest obecnie częściej badaniem pierwszego wyboru. Zmiany w pojedynczych genach, np. w kierunku trombofilii wrodzonej, wymagają osobnych badań laboratoryjnych.

Kariotyp płodu a badania prenatalne

Kariotyp może dotyczyć także dziecka przed urodzeniem. Wtedy materiałem nie jest krew matki, tylko komórki płodu uzyskane z płynu owodniowego lub kosmówki podczas badań inwazyjnych. Takie badania wykonują wyspecjalizowane laboratoria genetyczne, a decyzję o nich podejmuje się razem z lekarzem, najczęściej po nieprawidłowym wyniku USG lub testów przesiewowych.

Badaniem przesiewowym z krwi matki jest NIPT – nieinwazyjne badanie prenatalne. Nie jest ono jednak badaniem diagnostycznym: wynik wskazujący na wysokie ryzyko zawsze potwierdza się badaniem inwazyjnym, a nie tylko kolejnymi testami z krwi.

Badanie kariotypu na NFZ i prywatnie, ile czeka się na wynik

Na NFZ kariotyp zleca przede wszystkim poradnia genetyczna, a także lekarze specjaliści w ramach diagnostyki niepłodności, zaburzeń rozwoju czy chorób endokrynologicznych. Prywatnie to badanie laboratoryjne wykonuje się bez skierowania, ale warto przedtem porozmawiać z lekarzem, bo interpretacja wyniku wymaga wiedzy genetycznej. W Szczecinie krew na kariotyp przyjmują duże punkty pobrań, które przekazują ją do laboratoriów cytogenetycznych.

Na wynik czeka się zwykle od dwóch do czterech tygodni, bo hodowla komórek i analiza mikroskopowa trwają dłużej niż większość badań laboratoryjnych. Nieprawidłowy wynik zawsze warto omówić w poradni genetycznej – genetyk wyjaśni jego znaczenie, ryzyko dla przyszłych ciąż i ewentualną potrzebę badania krewnych.