FSH – hormon folikulotropowy

Czym jest FSH i co pokazuje badanie hormonu folikulotropowego

FSH, czyli hormon folikulotropowy, powstaje w przysadce mózgowej. Jego nazwa pochodzi od słowa „folikul”, czyli pęcherzyk – bo u kobiet to właśnie FSH sprawia, że w jajnikach na początku każdego cyklu zaczyna rosnąć grupa pęcherzyków, z których zwykle jeden dojrzewa i uwalnia komórkę jajową. Rosnące pęcherzyki wytwarzają estradiol i inhibinę, które „odpowiadają” przysadce i hamują dalsze wydzielanie FSH.

U mężczyzn FSH działa na komórki Sertolego w jądrach – to one opiekują się dojrzewającymi plemnikami. Bez odpowiedniej ilości FSH produkcja nasienia słabnie. Hormon współpracuje ściśle z LH, dlatego w badaniach laboratoryjnych płodności oba oznaczenia zleca się zwykle razem.

Badanie laboratoryjne FSH polega na pobraniu krwi z żyły i zmierzeniu stężenia hormonu metodą immunochemiczną. Wynik odzwierciedla, jak mocno przysadka musi „popychać” gruczoły płciowe do pracy: gdy jajniki lub jądra słabiej reagują, FSH rośnie. W Polsce to badanie krwi wykonują niemal wszystkie laboratoria, a próbka trafia na ten sam analizator, na którym oznacza się LH, estradiol i inne badania laboratoryjne hormonów.

Kiedy lekarz zleca oznaczenie FSH

Najczęstszym powodem są starania o dziecko. U kobiet FSH oznaczone na początku cyklu razem z estradiolem jest klasycznym, choć dziś uzupełnianym przez AMH, badaniem laboratoryjnym rezerwy jajnikowej. U mężczyzn z nieprawidłowym badaniem nasienia oznaczenie FSH w laboratorium pomaga odróżnić zaburzenia w samych jądrach od zaburzeń sterowania z przysadki.

FSH bywa też oznaczane przy nieregularnych miesiączkach, braku miesiączki, podejrzeniu przedwczesnego wygasania czynności jajników, a także u nastolatków z opóźnionym lub zbyt wczesnym dojrzewaniem. W okresie okołomenopauzalnym to badanie laboratoryjne może potwierdzić, że objawy takie jak uderzenia gorąca wynikają z wygasania jajników, choć u kobiet po 45. roku życia z typowymi objawami lekarz często rozpoznaje menopauzę bez badań laboratoryjnych.

Przygotowanie do badania FSH i przebieg pobrania

Pobranie to zwykłe badanie krwi z żyły łokciowej, trwające kilka minut. U miesiączkujących kobiet najważniejszy jest termin: w diagnostyce płodności laboratorium porównuje wynik z normą dla wczesnej fazy folikularnej, dlatego krew pobiera się w 2.–5. dniu cyklu. FSH oznaczone w innym dniu też ma wartość, ale wymaga innej interpretacji, bo laboratoria podają osobne zakresy dla fazy owulacyjnej i lutealnej.

Biotyna, popularna w suplementach, może zakłócać oznaczenia w laboratoriach używających testów opartych na układzie biotyna–streptawidyna. Antykoncepcja hormonalna obniża FSH, więc oznaczenie w trakcie jej stosowania nie pokaże prawdziwej rezerwy jajnikowej. Nie odstawiaj leków hormonalnych na własną rękę – zapytaj lekarza, jak zaplanować badanie laboratoryjne, żeby wynik był wiarygodny.

Normy FSH i interpretacja wyniku

Laboratoria w Polsce podają FSH w mIU/ml lub w IU/l – to wartości liczbowo równe. U kobiet we wczesnej fazie folikularnej wynik wynosi zwykle około 3–10 mIU/ml. Wartości powyżej około 10–12 mIU/ml w tym okresie mogą sugerować zmniejszoną rezerwę jajnikową, a po menopauzie FSH rośnie do kilkudziesięciu lub ponad stu jednostek. U dorosłych mężczyzn typowy przedział to około 1,5–12 mIU/ml.

Granice zależą od laboratorium i analizatora, a różnice między laboratoriami potrafią sięgać kilku jednostek. Właściwy punkt odniesienia to zakres referencyjny wydrukowany obok wyniku, a nie tabela z internetu. Ponieważ FSH zmienia się z cyklu na cykl, jeden wynik nie przesądza o płodności – lekarz ocenia go razem z AMH, USG jajników i wiekiem pacjentki.

Ważny szczegół: FSH może wyglądać prawidłowo, gdy estradiol jest wysoki, bo estradiol hamuje przysadkę. Z tego powodu oba hormony oznacza się w jednym pobraniu, a wynik samego FSH bez estradiolu bywa mylący.

Jeśli wykonujesz badania laboratoryjne w kolejnych cyklach, np. w trakcie starań o ciążę, staraj się korzystać z tego samego laboratorium i pobierać krew w tym samym dniu cyklu. Dzięki temu lekarz porówna wyniki wiarygodnie i łatwiej oceni, czy zmiana jest rzeczywista, czy wynika z naturalnych wahań hormonu lub różnic w metodach.

Wysokie FSH – możliwe przyczyny

Podwyższone FSH oznacza zwykle, że gruczoły płciowe słabo odpowiadają na sygnał przysadki. U kobiet najczęstszą przyczyną jest naturalne wygasanie czynności jajników w okresie okołomenopauzalnym. U młodszych kobiet wysokie FSH może wskazywać na przedwczesną niewydolność jajników – wtedy lekarz poszukuje przyczyn, np. genetycznych lub autoimmunologicznych, i może zlecić ocenę kariotypu.

U mężczyzn wysokie FSH przy słabym nasieniu sugeruje uszkodzenie kanalików nasiennych w jądrach, np. po wnętrostwie (niezstąpieniu jądra), zapaleniu jąder, leczeniu onkologicznym lub w zespole Klinefeltera. Wysokie FSH bywa też skutkiem chemioterapii i radioterapii u obu płci. Osoby przed leczeniem onkologicznym, które chcą w przyszłości mieć dzieci, powinny zapytać o możliwość zabezpieczenia płodności jeszcze przed rozpoczęciem terapii.

Niskie FSH – co może oznaczać

Obniżone FSH wskazuje, że przysadka lub podwzgórze wysyłają za słaby sygnał. Przyczyną może być niedowaga, zaburzenia odżywiania, bardzo ciężki trening, silny stres, guz przysadki, nadmiar prolaktyny albo choroby ogólnoustrojowe. W takiej sytuacji lekarz zwykle sprawdza też hormon luteinizujący LH i prolaktynę.

Niskie FSH jest natomiast spodziewane w ciąży, podczas stosowania tabletek antykoncepcyjnych, przy przyjmowaniu testosteronu lub sterydów anabolicznych oraz u dzieci przed okresem dojrzewania. Sam niski wynik u kobiety stosującej antykoncepcję nie jest powodem do niepokoju i zwykle nie wymaga dalszych badań laboratoryjnych.

FSH na NFZ i prywatnie, czas oczekiwania i wizyta u lekarza

Na NFZ badanie FSH zleca najczęściej ginekolog, endokrynolog lub urolog w ramach diagnostyki niepłodności, zaburzeń cyklu albo dojrzewania. Prywatnie można je wykonać bez skierowania, zwykle także w pakiecie z LH, estradiolem i prolaktyną. Większość laboratoriów wydaje wynik tego samego lub następnego dnia roboczego, często również w wersji elektronicznej.

Z wynikiem warto pójść do lekarza, który zlecił badania laboratoryjne, z datą ostatniej miesiączki i listą leków. Wysokie FSH u młodej kobiety nie jest stanem nagłym, ale wymaga spokojnej, nieodkładanej konsultacji – czas ma znaczenie przy planowaniu ciąży. Pilnie do lekarza lub na SOR trzeba zgłosić się przy nagłym, silnym bólu głowy z zaburzeniami widzenia, bo może on świadczyć o krwawieniu do guza przysadki.