Badanie nasienia – seminogram

Czym jest seminogram i co ocenia

Nasienie to płyn, w którym plemniki wytworzone w jądrach mieszają się z wydzieliną pęcherzyków nasiennych i gruczołu krokowego. Wydzieliny te odżywiają plemniki i pomagają im przetrwać w drogach rodnych kobiety. Plemniki powstają przez około dwa i pół miesiąca, więc wynik tego badania laboratoryjnego odzwierciedla to, co działo się w organizmie w ostatnich tygodniach, a nie tylko w dniu oddania próbki.

Seminogram to badanie laboratoryjne nasienia, wykonywane według standardów Światowej Organizacji Zdrowia (WHO). Laboratorium ocenia wygląd, objętość, lepkość i pH nasienia, czas jego upłynnienia, a pod mikroskopem – liczbę plemników, ich ruchliwość, żywotność i budowę. Ocenia się też obecność innych komórek, np. krwinek białych, i zlepianie się plemników.

To podstawowe badanie laboratoryjne w diagnostyce niepłodności pary. Mniej więcej w połowie przypadków problem z zajściem w ciążę dotyczy w całości lub częściowo mężczyzny, dlatego zaleca się, by seminogram wykonać na początku diagnostyki, równolegle z badaniami partnerki.

Kiedy wykonuje się badanie nasienia

Najczęstszym powodem jest brak ciąży po roku regularnego współżycia bez zabezpieczenia, a gdy kobieta ma powyżej 35 lat – już po pół roku. To badanie laboratoryjne zleca się też w innych sytuacjach:

• przed procedurami wspomaganego rozrodu, np. inseminacją czy in vitro,
• po wazektomii – by potwierdzić brak plemników w nasieniu,
• przy żylakach powrózka nasiennego, po przebytym zapaleniu jąder, urazie lub operacji w okolicy pachwin,
• po leczeniu onkologicznym oraz przed nim, gdy rozważa się zamrożenie nasienia,
• przy zaburzeniach hormonalnych, niskim testosteronie lub nieprawidłowym rozwoju płciowym,
• na życzenie mężczyzny, który chce ocenić swoją płodność.

Jak przygotować się do seminogramu i jak oddać nasienie

Przed tym badaniem laboratoryjnym najważniejsza jest wstrzemięźliwość płciowa przez 2–7 dni. Zbyt krótka przerwa zmniejsza objętość i liczbę plemników, zbyt długa – pogarsza ich ruchliwość. Jeśli badanie się powtarza, warto zachować podobną liczbę dni, by laboratorium mogło porównać wyniki.

Nasienie oddaje się przez masturbację do jałowego pojemnika. Większość laboratoriów ma do tego osobne, dyskretne pomieszczenie – to najlepsze rozwiązanie, bo próbka trafia do analizy od razu. Jeśli laboratorium zgadza się na oddanie w domu, trzeba dostarczyć pojemnik w ciągu około godziny, chroniąc go przed zimnem i przegrzaniem, np. nosząc przy ciele. Nie stosuje się zwykłych prezerwatyw ani lubrykantów, bo zawierają substancje szkodliwe dla plemników.

Ważne jest zebranie całego ejakulatu. Jeśli część nie trafi do pojemnika, powiedz o tym – wynik byłby zaniżony. W Szczecinie badanie nasienia wykonują wyspecjalizowane laboratoria andrologiczne i pracownie przy klinikach leczenia niepłodności, a nie każdy punkt pobrań.

Wartości referencyjne WHO 2021 – jak czytać wynik seminogramu

W 2021 roku WHO wydała szóstą edycję podręcznika badania nasienia, z którego korzystają laboratoria na całym świecie. Podane w tabeli wartości to tzw. dolne granice referencyjne – piąty percentyl wyników mężczyzn, których partnerki zaszły w ciążę w ciągu roku. Oznacza to, że 95% płodnych mężczyzn ma wynik na tym poziomie lub wyższy. WHO podkreśla jednak wyraźnie, że te liczby nie są granicą między płodnością a niepłodnością.

Laboratoria podają na wydruku wartości poszczególnych parametrów i zakresy referencyjne; część z nich nadal stosuje wcześniejsze wartości z 2010 roku, które różnią się nieznacznie, więc w badaniach laboratoryjnych z różnych lat warto zwrócić uwagę na tę informację. Ruchliwość dzieli się na ruch postępowy (PR – plemnik przemieszcza się do przodu), ruch niepostępowy (NP – porusza się w miejscu) i brak ruchu. Morfologię ocenia się według ścisłych kryteriów, dlatego nawet u zdrowych, płodnych mężczyzn prawidłową budowę ma tylko kilka procent plemników – wynik rzędu 4–10% jest typowy.

W opisie mogą pojawić się nazwy: oligozoospermia – mniej plemników niż dolna granica, astenozoospermia – obniżona ruchliwość, teratozoospermia – mało plemników o prawidłowej budowie, azoospermia – brak plemników w nasieniu, kryptozoospermia – pojedyncze plemniki widoczne dopiero po odwirowaniu. Leukocytospermia oznacza dużą liczbę krwinek białych, co może sugerować stan zapalny.

Nieprawidłowy wynik badania nasienia – co dalej

Jeden nieprawidłowy wynik nie przesądza o niepłodności. Parametry nasienia wyraźnie się zmieniają, np. po gorączce, infekcji, stresie czy nieprzespanych nocach. Dlatego przy nieprawidłowym wyniku zwykle powtarza się badanie laboratoryjne po kilku tygodniach, czasem po około trzech miesiącach, najlepiej w tym samym laboratorium i przy tej samej długości wstrzemięźliwości.

Jeśli wynik się potwierdza, lekarz – urolog z doświadczeniem w andrologii lub endokrynolog – szuka przyczyny. Zleca wtedy badania laboratoryjne hormonów: hormon folikulotropowy FSH, hormon luteinizujący LH, testosteron całkowity, czasem prolaktynę. Przy bardzo małej liczbie plemników lub azoospermii zalecane są badania genetyczne, m.in. kariotyp. Przy leukocytospermii lub objawach zapalenia lekarz może zlecić badania w kierunku infekcji, np. zakażenia chlamydią, a także USG jąder.

Wyniki badań laboratoryjnych nasienia poprawiają się często po zmianie stylu życia. Wiele czynników wpływających na nasienie można zmienić: palenie tytoniu, nadużywanie alkoholu, otyłość, przegrzewanie jąder (sauna, laptop na kolanach), stosowanie sterydów anabolicznych i testosteronu bez wskazań medycznych. Część przyczyn, np. żylaki powrózka nasiennego czy zaburzenia hormonalne, wymaga leczenia specjalistycznego.

Badania uzupełniające seminogram

Poza podstawowym badaniem laboratoria oferują dodatkowe badania laboratoryjne nasienia. Test MAR wykrywa przeciwciała przeciwplemnikowe, które mogą utrudniać zapłodnienie. Badanie fragmentacji DNA plemników ocenia uszkodzenia materiału genetycznego; bywa zlecane przy nawracających poronieniach lub nieudanych procedurach in vitro, choć jego miejsce w diagnostyce nadal jest przedmiotem dyskusji. Posiew nasienia wykonuje się przy podejrzeniu zakażenia.

O tym, które badania laboratoryjne są potrzebne, powinien zdecydować lekarz – szerokie pakiety bez wskazań nie zawsze pomagają. Ogólne badania warte wykonania u mężczyzny opisuje strona o pakiecie badań dla mężczyzn.

Seminogram na NFZ i prywatnie, czas oczekiwania

Na NFZ badanie nasienia zleca zwykle lekarz specjalista w ramach diagnostyki niepłodności, np. w poradni urologicznej, andrologicznej lub endokrynologicznej. W praktyce wielu mężczyzn wykonuje to badanie laboratoryjne prywatnie, bez skierowania, w laboratorium andrologicznym. Wynik podstawowego badania bywa gotowy jeszcze tego samego dnia, a pełny opis z oceną morfologii – po kilku dniach roboczych.

Z wynikiem warto pójść do lekarza, najlepiej razem z partnerką, bo diagnostyka niepłodności dotyczy pary. Pilnej konsultacji wymagają: nagły, silny ból lub obrzęk jądra (może to być skręt jądra – wtedy jedź na SOR), wyczuwalny guzek w jądrze, krew w nasieniu utrzymująca się dłużej niż kilka tygodni lub połączona z gorączką i bólem.