Trombofilia wrodzona – czynnik V Leiden i protrombina

Czym jest trombofilia wrodzona i co sprawdza to badanie

Krzepnięcie krwi to delikatna równowaga. Gdy skaleczymy się, organizm szybko tworzy skrzep, który zamyka uszkodzone naczynie. Jednocześnie działają mechanizmy hamujące, które nie pozwalają, by skrzep rósł bez końca lub tworzył się w zdrowych naczyniach. Trombofilia to stan, w którym ta równowaga jest przesunięta w stronę nadmiernego krzepnięcia, przez co łatwiej o zakrzepicę żył głębokich i zatorowość płucną.

Badanie laboratoryjne opisane na tej stronie dotyczy dwóch najczęstszych wrodzonych przyczyn trombofilii. Pierwsza to mutacja czynnika V Leiden w genie F5. Zmieniony czynnik V jest odporny na wyłączanie przez naturalny hamulec krzepnięcia, białko C, więc działa dłużej, niż powinien. Druga to wariant G20210A w genie protrombiny (F2), który sprawia, że we krwi jest więcej protrombiny, czyli białka przekształcanego w trombinę – główny enzym tworzący skrzep.

Oba zaburzenia są dziedziczne. Mutacja czynnika V Leiden występuje u kilku procent osób pochodzenia europejskiego, wariant protrombiny – u około 2%. Większość nosicieli nigdy nie ma zakrzepicy, ale ryzyko jest u nich wyższe niż w populacji ogólnej, szczególnie w sytuacjach, które same sprzyjają zakrzepom.

Jak bardzo rośnie ryzyko zakrzepicy

Wynik tego badania laboratoryjnego rozróżnia heterozygotę, czyli osobę z jedną zmienioną kopią genu, i homozygotę – z dwiema kopiami. Heterozygotyczna mutacja czynnika V Leiden zwiększa ryzyko zakrzepicy żylnej kilkukrotnie, homozygotyczna – kilkadziesiąt razy. Wariant protrombiny w jednej kopii podwaja lub potraja ryzyko. Najbardziej obciążone są osoby z obiema zmianami naraz.

Ważne jest jednak ryzyko bezwzględne. Zakrzepica żył dotyka w ciągu roku około 1–2 osób na tysiąc, więc nawet kilkukrotny wzrost oznacza, że większość nosicieli nie zachoruje. Ryzyko sumuje się z innymi czynnikami: antykoncepcją hormonalną zawierającą estrogeny, ciążą i połogiem, operacjami, unieruchomieniem w gipsie, długimi podróżami, otyłością, paleniem papierosów i chorobą nowotworową. Związek tych mutacji z zawałem serca i udarem jest słaby.

Kiedy warto wykonać badanie w kierunku trombofilii

Towarzystwa hematologiczne, w tym europejskie i amerykańskie, nie zalecają badania wszystkich osób, także wszystkich kobiet przed rozpoczęciem antykoncepcji. Wynik często nie zmienia leczenia, a może niepotrzebnie niepokoić lub dawać fałszywe poczucie bezpieczeństwa. Decyzję o wykonaniu badań laboratoryjnych podejmuje lekarz, gdy wynik może wpłynąć na postępowanie.

• zakrzepica żył lub zatorowość płucna w młodym wieku, zwłaszcza bez wyraźnej przyczyny,
• zakrzepica w nietypowym miejscu, na przykład w żyłach mózgu lub jamy brzusznej,
• nawracające epizody zakrzepicy,
• zakrzepica u rodzica, rodzeństwa lub dziecka, gdy kobieta planuje antykoncepcję estrogenową, ciążę lub hormonalną terapię menopauzalną,
• wykrycie mutacji u bliskiego krewnego.

Jak przygotować się do badania i jak wygląda pobranie

To zwykłe badanie krwi pobieranej z żyły do probówki z antykoagulantem. Nie trzeba być na czczo ani odstawiać leków. Niektóre laboratoria przyjmują też wymaz z wewnętrznej strony policzka. Materiał trafia do laboratorium genetycznego, gdzie z krwinek białych izoluje się DNA i metodą PCR sprawdza obecność obu zmian.

Duża zaleta badania genetycznego polega na tym, że wynik nie zależy od przyjmowanych leków przeciwzakrzepowych, świeżej zakrzepicy, ciąży czy antykoncepcji. Inaczej jest z badaniami laboratoryjnymi czynności białek krzepnięcia – antytrombiny, białka C i białka S – które w tych sytuacjach mogą wyjść fałszywie nieprawidłowo i zwykle wykonuje się je kilka miesięcy po epizodzie, po uzgodnieniu z lekarzem. To badanie krwi wykonuje się raz w życiu. W Szczecinie krew do badań genetycznych pobiera większość punktów pobrań, a próbki są wysyłane do wyspecjalizowanego laboratorium.

Jak czytać wynik i co oznacza wynik dodatni

Wynik tego badania laboratoryjnego nie zawiera liczb. Laboratorium podaje genotyp: prawidłowy (brak zmiany), heterozygotyczny albo homozygotyczny – osobno dla czynnika V Leiden i dla protrombiny. Wiele laboratoriów dołącza też krótki komentarz genetyka.

Wynik dodatni nie oznacza choroby i u osoby bez zakrzepicy zwykle nie wymaga stałego leczenia przeciwzakrzepowego. Ma natomiast znaczenie w sytuacjach zwiększonego ryzyka. Lekarz może zalecić profilaktykę przeciwzakrzepową przy operacjach, unieruchomieniu, w ciąży lub połogu, a kobietom odradzić antykoncepcję zawierającą estrogeny i zaproponować inne metody. Po przebytej zakrzepicy wynik jest jednym z elementów, które pomagają ustalić czas leczenia, choć dla wielu pacjentów ważniejsze okazują się okoliczności samego epizodu.

Nosiciel mutacji powinien zachować wydruk z laboratorium i poinformować o mutacji każdego lekarza przed zabiegiem i przed przepisaniem leków hormonalnych. Bliscy krewni mają 50% szans na odziedziczenie zmiany, ale o ich badaniu warto zdecydować wspólnie z lekarzem.

Wynik ujemny i badania laboratoryjne pełnej diagnostyki trombofilii

Prawidłowy wynik z laboratorium wyklucza tylko dwie badane zmiany. Nie wyklucza rzadszych wrodzonych niedoborów antytrombiny, białka C i białka S ani trombofilii nabytej, z której najważniejszy jest zespół antyfosfolipidowy – choroba autoimmunologiczna, w której przeciwciała sprzyjają zakrzepom i poronieniom. Dlatego po nietypowej zakrzepicy hematolog często zleca szerszy panel badań laboratoryjnych, który wykonują większe laboratoria.

Popularne bywa też oznaczanie wariantów genu MTHFR, ale współczesne zalecenia uznają je za mało przydatne w ocenie ryzyka zakrzepicy – więcej na ten temat opisujemy przy badaniu genu MTHFR. Czasem lekarz sprawdza stężenie homocysteiny, która ma niewielkie znaczenie dla ryzyka zakrzepowego.

Genetyczne badanie laboratoryjne w kierunku trombofilii nie służy do rozpoznania świeżej zakrzepicy. W tym celu wykonuje się oznaczenie D-dimerów i USG żył. Przy leczeniu przeciwzakrzepowym kontroluje się z kolei czas protrombinowy i INR, koagulogram oraz morfologię krwi z liczbą płytek.

Badanie na NFZ i prywatnie, z czym iść do lekarza

Na NFZ to badanie laboratoryjne zleca zwykle hematolog, angiolog lub inny specjalista prowadzący pacjenta po zakrzepicy, w ramach diagnostyki. Prywatnie można je wykonać bez skierowania w wielu laboratoriach, często w pakiecie obu mutacji. Na wynik czeka się zwykle od kilku dni do dwóch tygodni, bo nie każde laboratorium wykonuje analizy genetyczne codziennie.

Na wizytę z wynikiem zabierz dokumentację wcześniejszych zakrzepic, listę przyjmowanych leków i informacje o zakrzepicach w rodzinie. Jeśli wynik jest dodatni, a planujesz ciążę lub antykoncepcję, omów to z ginekologiem jeszcze przed podjęciem decyzji.

Objawy zakrzepicy – kiedy pilnie do lekarza

Niezależnie od wyniku badania laboratoryjnego zakrzepica jest stanem, który wymaga szybkiej pomocy. Jedź na SOR lub dzwoń pod 112, gdy pojawią się:

• nagła duszność, ból w klatce piersiowej nasilający się przy wdechu, kaszel z krwią, kołatanie serca lub omdlenie – podejrzenie zatorowości płucnej,
• obrzęk, ból, ucieplenie i zaczerwienienie jednej nogi, zwłaszcza łydki,
• nagły, bardzo silny ból głowy, zaburzenia widzenia, drgawki lub niedowład,
• silny ból brzucha po operacji, porodzie lub w czasie stosowania antykoncepcji hormonalnej.