Kwas foliowy

Czym jest kwas foliowy i co pokazuje jego oznaczenie we krwi

Kwas foliowy, czyli witamina B9, to związek potrzebny do tworzenia materiału genetycznego i podziału komórek. Najbardziej potrzebują go tkanki, które szybko się odnawiają: szpik kostny wytwarzający krwinki, błona śluzowa przewodu pokarmowego oraz rozwijający się płód. Naturalne formy tej witaminy, nazywane folianami, znajdziemy w zielonych warzywach liściastych, roślinach strączkowych, wątróbce, jajach i pełnoziarnistych produktach zbożowych.

Foliany są wrażliwe na wysoką temperaturę i długie gotowanie, a zapasy w organizmie wystarczają tylko na kilka miesięcy. Dlatego niedobór może rozwinąć się szybciej niż w przypadku witaminy B12, zwłaszcza przy ubogiej diecie, nadużywaniu alkoholu lub zwiększonym zapotrzebowaniu.

Najczęściej wykonywane badanie laboratoryjne mierzy stężenie folianów w surowicy. Odzwierciedla ono głównie to, co zjedliśmy w ostatnich dniach. Niektóre laboratoria oferują też oznaczenie folianów w krwinkach czerwonych, które lepiej pokazuje zapasy z ostatnich miesięcy, ale jest trudniejsze technicznie i rzadziej dostępne.

Kiedy wykonuje się badanie kwasu foliowego

Lekarz zleca to badanie laboratoryjne najczęściej wtedy, gdy w morfologii krwi widać niedokrwistość z dużymi krwinkami, czyli podwyższone MCV. Kwas foliowy oznacza się zwykle razem z witaminą B12, bo niedobór obu witamin daje podobny obraz w badaniach krwi, a leczy się je inaczej.

• niedokrwistość z dużymi krwinkami, przewlekłe zmęczenie, bladość
• zapalenie języka, owrzodzenia w jamie ustnej
• choroby jelit zaburzające wchłanianie, np. celiakia lub choroba Leśniowskiego-Crohna
• nadużywanie alkoholu, niedożywienie, dieta uboga w warzywa
• długotrwałe leczenie metotreksatem, niektórymi lekami przeciwpadaczkowymi lub sulfasalazyną
• podwyższona homocysteina
• wybrane sytuacje w ciąży i przed nią, gdy lekarz podejrzewa niedobór

Przygotowanie do oznaczenia folianów i pobranie

Do tego badania krwi pobiera się krew żylną, najlepiej rano, na czczo. To ważne zwłaszcza przy tym oznaczeniu: już jeden posiłek bogaty w foliany lub tabletka z witaminami może przejściowo podnieść wynik i ukryć niedobór. Z tego powodu większość laboratoriów wyraźnie zaleca post przez 8–12 godzin.

Krwinki czerwone zawierają znacznie więcej folianów niż surowica, więc hemoliza, czyli rozpad krwinek w probówce, fałszywie zawyża wynik. Próbka powinna też być chroniona przed światłem i szybko dostarczona do laboratorium, bo foliany są nietrwałe.

Jeśli celem tego badania laboratoryjnego jest wykrycie niedoboru, lekarz może zalecić kilkudniową przerwę w suplementacji. Jeśli chodzi o kontrolę leczenia, zwykle tego się nie robi. Nie przerywaj suplementacji zaleconej w ciąży bez rozmowy z lekarzem.

Normy kwasu foliowego i jak czytać wynik z laboratorium

W polskich laboratoriach wynik podaje się najczęściej w ng/ml, czasem w nmol/l. U większości dorosłych zakres referencyjny wynosi mniej więcej od 3,9 do 20 ng/ml, choć laboratoria różnią się metodą i wartości na wydrukach bywają inne. Zgodnie z kryteriami Światowej Organizacji Zdrowia stężenie poniżej około 3 ng/ml przemawia za niedoborem, a wartości około 3–6 ng/ml uznaje się za graniczne.

Ponieważ foliany w surowicy szybko reagują na dietę, pojedynczy wynik należy oceniać ostrożnie. Lekarz zestawia go z innymi badaniami laboratoryjnymi: morfologią, witaminą B12, a w razie wątpliwości z homocysteiną, która rośnie przy niedoborze obu witamin. Bardzo wysoki wynik z laboratorium u osoby przyjmującej suplementy zwykle oznacza po prostu ich niedawne przyjęcie.

Niski kwas foliowy – przyczyny i znaczenie

Niedobór folianów najczęściej wynika z diety ubogiej w warzywa i produkty pełnoziarniste, nadużywania alkoholu, zaburzeń wchłaniania w chorobach jelit oraz zwiększonego zapotrzebowania – w ciąży, w okresie karmienia piersią, przy niektórych niedokrwistościach hemolitycznych i u osób dializowanych. Obniżony wynik w badaniu laboratoryjnym mogą też powodować leki: metotreksat, niektóre leki przeciwpadaczkowe, sulfasalazyna czy trimetoprim.

Skutkiem niedoboru jest niedokrwistość z dużymi krwinkami, zmęczenie, osłabienie, zapalenie języka i kącików ust. W ciąży niedobór folianów zwiększa ryzyko wad cewy nerwowej u dziecka, dlatego kobietom planującym ciążę zaleca się profilaktyczną suplementację – zwykle bez potrzeby wcześniejszego badania. Sposób i czas jej stosowania ustala lekarz lub położna.

Ważna uwaga: niedobór kwasu foliowego często idzie w parze z niedoborem witaminy B12. Uzupełnianie samego kwasu foliowego może poprawić morfologię, ale nie chroni przed uszkodzeniem nerwów spowodowanym brakiem B12. Dlatego oba wyniki badań laboratoryjnych ocenia się razem, a leczenie ustala lekarz.

Wysoki kwas foliowy – czy jest się czym martwić

Podwyższony wynik w tym badaniu laboratoryjnym niemal zawsze wiąże się z przyjmowaniem suplementów lub żywności wzbogacanej, zwłaszcza niedługo przed pobraniem. Nadmiar folianów z jedzenia jest wydalany z moczem i zwykle nie szkodzi. Nie ma też powodu, by powtarzać oznaczenie tylko z powodu wysokiej wartości, jeśli lekarz nie widzi innych nieprawidłowości.

Wysoki wynik bywa też skutkiem hemolizy w próbce albo – rzadziej – niedoboru witaminy B12, przy którym foliany gromadzą się w surowicy, bo komórki nie potrafią ich wykorzystać. Jeśli wysoki kwas foliowy towarzyszy niedokrwistości lub objawom neurologicznym, lekarz zwykle zleca w laboratorium oznaczenie witaminy B12.

Kwas foliowy na NFZ i prywatnie, czas oczekiwania

Oznaczenie kwasu foliowego zleca zwykle lekarz specjalista – hematolog, internista, gastroenterolog, ginekolog – w ramach diagnostyki niedokrwistości lub chorób przewodu pokarmowego. Prywatnie można je wykonać bez skierowania w większości laboratoriów, często w pakiecie diagnostyki niedokrwistości. W Szczecinie oznaczenie folianów w surowicy jest powszechnie dostępne, natomiast foliany w krwinkach czerwonych oferuje mniej laboratoriów.

Wynik tego badania laboratoryjnego zwykle otrzymuje się w ciągu 1–2 dni roboczych. Do lekarza zabierz wydruk z laboratorium razem z morfologią, wynikiem witaminy B12 i listą leków oraz suplementów. Kobiety planujące ciążę mogą omówić wynik przy okazji badań przed planowaną ciążą.

Kiedy z wynikiem kwasu foliowego pilnie do lekarza

Sam poziom kwasu foliowego nie należy do alarmowych wyników badań laboratoryjnych, a laboratorium nie zgłasza go jako pilnego. Szybkiej oceny wymaga jednak niedokrwistość, która mu towarzyszy, jeśli pojawiają się duszność przy niewielkim wysiłku, kołatanie serca, znaczne osłabienie lub zawroty głowy.

Przy omdleniu, bólu w klatce piersiowej albo nagłych objawach neurologicznych wezwij pomoc (112) lub jedź na SOR – nie czekaj na wynik ani na planową wizytę.