Witamina B12

Czym jest witamina B12 i co mierzy jej oznaczenie

Witamina B12, czyli kobalamina, jest potrzebna do podziału komórek, a więc szczególnie tam, gdzie komórki odnawiają się szybko – w szpiku, gdzie powstają krwinki. Bierze też udział w budowie osłonek nerwów i w przemianach, które chronią układ nerwowy. Organizm nie wytwarza jej sam; jej źródłem są wyłącznie produkty zwierzęce: mięso, podroby, ryby, jaja i nabiał.

Wchłanianie witaminy B12 jest skomplikowane. W żołądku musi połączyć się z białkiem zwanym czynnikiem wewnętrznym, a potem wchłania się w końcowym odcinku jelita cienkiego. Zaburzenie na każdym z tych etapów może prowadzić do niedoboru, nawet przy dobrej diecie. Zapasy w wątrobie wystarczają zwykle na kilka lat, dlatego niedobór rozwija się powoli.

Badanie laboratoryjne mierzy całkowite stężenie witaminy B12 w surowicy krwi. Większość tej witaminy jest związana z białkiem, które nie dostarcza jej do komórek, a tylko mniejsza część – tzw. aktywna B12 – trafia do tkanek. To jedna z przyczyn, dla których wynik z laboratorium w dolnym zakresie normy bywa trudny do interpretacji.

Kiedy wykonuje się badanie witaminy B12

Lekarz zleca to badanie laboratoryjne przy objawach i chorobach, które mogą wiązać się z niedoborem. Często punktem wyjścia jest morfologia krwi, w której widać niedokrwistość z dużymi krwinkami, czyli podwyższone MCV – średnią objętość krwinki.

• niedokrwistość, zwłaszcza z dużymi krwinkami czerwonymi
• mrowienie, drętwienie lub pieczenie stóp i dłoni, zaburzenia równowagi
• pogorszenie pamięci i koncentracji, obniżony nastrój, zwłaszcza u osób starszych
• piekący, gładki, czerwony język, owrzodzenia jamy ustnej
• dieta wegańska lub wegetariańska, także w ciąży i u karmiących matek
• długotrwałe przyjmowanie metforminy lub leków hamujących wydzielanie kwasu żołądkowego
• stan po operacji żołądka lub jelita, operacjach bariatrycznych, choroba Leśniowskiego-Crohna, celiakia

Jak przygotować się do oznaczenia witaminy B12

Do tego badania krwi materiał pobiera się z żyły w zgięciu łokcia. Większość laboratoriów zaleca przyjście rano, na czczo, bo posiłek może nieznacznie zmienić wynik, a często witaminę B12 oznacza się razem z innymi badaniami krwi wymagającymi postu.

Największy wpływ na wynik ma suplementacja. Tabletki z witaminą B12 lub preparaty wielowitaminowe podnoszą jej stężenie, a po zastrzykach wynik może być wysoki przez wiele tygodni. Jeśli celem badania laboratoryjnego jest sprawdzenie, czy występuje niedobór, lekarz może zalecić przerwę w suplementacji. Jeśli celem jest kontrola leczenia – zwykle tego nie robi.

Oznaczenie wykonuje się metodą immunochemiczną. Część takich testów może zakłócać biotyna przyjmowana w dużych ilościach, a u osób z przeciwciałami przeciwko czynnikowi wewnętrznemu niektóre metody dają wynik fałszywie prawidłowy. Laboratorium nie zawsze wie o takich sytuacjach, dlatego wynik zawsze trzeba łączyć z objawami.

Normy witaminy B12 i szara strefa wyników

W polskich laboratoriach wynik podaje się w pg/ml lub pmol/l. U większości dorosłych zakres referencyjny mieści się mniej więcej między 200 a 900 pg/ml, ale laboratoria stosują różne metody, a ich zakresy wyraźnie się różnią. Decyduje zakres podany na wydruku przez laboratorium, które wykonało oznaczenie.

Wynik wyraźnie poniżej dolnej granicy przy typowych objawach zwykle potwierdza niedobór. Trudniej ocenić wartości w tzw. szarej strefie, około 150–300 pg/ml. Niedobór na poziomie komórek jest wtedy możliwy, choć nie pewny. Lekarz może zlecić dodatkowe badania laboratoryjne: homocysteinę lub kwas metylomalonowy, których stężenie rośnie, gdy komórkom brakuje witaminy B12, albo oznaczenie aktywnej witaminy B12 (holotranskobalaminy) – nie każde laboratorium je wykonuje.

U kobiet w ciąży stężenie witaminy B12 fizjologicznie spada, co nie zawsze oznacza niedobór, choć wydruk z laboratorium może pokazać wynik poniżej normy. U osób starszych z kolei niedobór jest częstszy, a objawy łatwo pomylić z innymi chorobami wieku podeszłego.

Niski poziom witaminy B12 – możliwe przyczyny i skutki

Niedobór witaminy B12 wynika z trzech grup przyczyn. Pierwsza to zbyt mała podaż – u osób na diecie wegańskiej bez wzbogaconej żywności lub odpowiedniej suplementacji ustalonej z lekarzem. Druga to zaburzenia wchłaniania: zanikowe zapalenie błony śluzowej żołądka, częste u osób starszych, niedokrwistość złośliwa (autoimmunologiczna, czyli taka, w której organizm wytwarza przeciwciała przeciwko czynnikowi wewnętrznemu), stan po operacjach żołądka i jelit, choroby jelita krętego czy celiakia – tu przydaje się oznaczenie przeciwciał przeciw transglutaminazie tkankowej. Trzecia to leki: metformina i długotrwale stosowane leki hamujące kwas żołądkowy.

Skutki niedoboru to niedokrwistość z dużymi krwinkami, zmęczenie, bladość, a także objawy neurologiczne: mrowienie, drętwienie, zaburzenia chodu, pamięci i nastroju. Objawy neurologiczne mogą pojawić się nawet przy prawidłowej morfologii i bywają częściowo nieodwracalne, jeśli niedobór trwa długo – dlatego warto nie odkładać diagnostyki. Niedobór B12 podnosi też homocysteinę.

Niedobór witaminy B12 często współistnieje z niedoborem kwasu foliowego. Lekarz zwykle ocenia oba wyniki badań laboratoryjnych razem, bo leczenie samym kwasem foliowym przy brakującej B12 może zamaskować niedokrwistość, a nie chroni przed uszkodzeniem nerwów.

Wysoki poziom witaminy B12 – co może oznaczać

Najczęstszą przyczyną podwyższonego wyniku w tym badaniu laboratoryjnym jest suplementacja, zwłaszcza zastrzyki lub preparaty o dużej zawartości witaminy. Taki wynik zwykle nie jest groźny – nadmiar wydala się z moczem.

Jeśli jednak wysoka B12 pojawia się bez przyjmowania suplementów, lekarz może zlecić w laboratorium kolejne oznaczenia i poszukać przyczyny. Bywa obecna w chorobach wątroby, przewlekłej chorobie nerek, w niektórych chorobach krwi (np. nowotworach szpiku) i niektórych nowotworach litych. Wysoki wynik bez suplementacji to sygnał, by omówić go z lekarzem, ale nie powód do niepokoju na zapas.

Witamina B12 na NFZ i prywatnie

Oznaczenie witaminy B12 zleca zwykle lekarz specjalista – hematolog, neurolog, gastroenterolog, internista – w ramach diagnostyki niedokrwistości lub objawów neurologicznych. Możliwość zlecenia go przez lekarza rodzinnego na NFZ zależy od przychodni, więc warto o to zapytać. Prywatnie to badanie laboratoryjne wykonuje się bez skierowania w większości laboratoriów; w Szczecinie oferuje je wiele punktów pobrań, także w pakiecie badań w kierunku anemii.

Wynik badania laboratoryjnego jest zwykle gotowy w ciągu 1–2 dni roboczych. Do lekarza zabierz wydruk z laboratorium, wyniki morfologii i ewentualnie kwasu foliowego oraz listę leków i suplementów. Jeśli wynik powtarzasz w trakcie leczenia, rób to w tym samym laboratorium, bo metody w różnych laboratoriach dają nieco inne liczby.

Kiedy z niedoborem witaminy B12 pilnie do lekarza

Sam wynik tego badania laboratoryjnego rzadko wymaga działania tego samego dnia. Pilnej konsultacji wymagają natomiast szybko narastające objawy: znaczne osłabienie, duszność, kołatanie serca przy niewielkim wysiłku, niepewny chód, utrata czucia w stopach, splątanie.

Wezwij pomoc (112) lub jedź na SOR przy omdleniu, bólu w klatce piersiowej, nagłym osłabieniu kończyn lub zaburzeniach mowy – takie objawy mogą mieć inne, groźne przyczyny i nie należy czekać na wynik badania.