Kwasy żółciowe

Czym są kwasy żółciowe i co mierzy to badanie

Kwasy żółciowe to substancje, które wątroba wytwarza z cholesterolu. Są głównym składnikiem żółci. Po posiłku pęcherzyk żółciowy wyciska żółć do dwunastnicy, a kwasy żółciowe działają tam jak płyn do mycia naczyń – rozbijają tłuszcze na drobne kropelki, dzięki czemu enzymy mogą je strawić, a jelito wchłonąć tłuszcze i witaminy A, D, E oraz K.

Większość kwasów żółciowych nie jest wydalana. Pod koniec jelita cienkiego wchłaniają się z powrotem do krwi, wracają do wątroby i są ponownie wykorzystywane – ten obieg powtarza się kilka razy dziennie. Zdrowa wątroba bardzo sprawnie wychwytuje kwasy żółciowe z krwi, dlatego ich stężenie we krwi jest zwykle niskie.

Gdy wątroba jest uszkodzona albo odpływ żółci jest utrudniony, co często widać już w innych badaniach laboratoryjnych, kwasy żółciowe gromadzą się we krwi. Badanie laboratoryjne kwasów żółciowych mierzy ich całkowite stężenie w surowicy. To czuły wskaźnik zastoju żółci, czyli cholestazy, a w ciąży – podstawowe badanie przy podejrzeniu cholestazy ciężarnych.

Kiedy wykonuje się badanie kwasów żółciowych

Najczęstszym wskazaniem w Polsce jest świąd skóry w ciąży. Kwasy żółciowe są wtedy jednym z najważniejszych badań laboratoryjnych, obok prób wątrobowych. Inne sytuacje, w których lekarz zleca to badanie krwi, to:

• uporczywy świąd skóry w drugiej połowie ciąży, zwłaszcza dłoni i stóp, nasilający się w nocy,
• kontrola przebiegu rozpoznanej cholestazy ciężarnych i ocena jej nasilenia,
• cholestaza ciężarnych w poprzedniej ciąży – w kolejnej ciąży badanie wykonuje się wcześniej i częściej,
• przewlekłe choroby wątroby i dróg żółciowych, gdy lekarz chce ocenić stopień zastoju żółci,
• niektóre rzadkie choroby wątroby u dzieci,
• niewyjaśniony świąd skóry poza ciążą, zwłaszcza z nieprawidłowymi próbami wątrobowymi.

Jak przygotować się do oznaczenia kwasów żółciowych

Kwasy żółciowe oznacza się w surowicy krwi żylnej – to zwykłe badanie krwi. Stężenie kwasów żółciowych rośnie po posiłku, bo pęcherzyk żółciowy opróżnia się, a kwasy wracają z jelita do krwi. Dlatego większość laboratoriów w Polsce zaleca pobranie rano, na czczo, po 8–12 godzinach bez jedzenia, a normy podawane na wydruku dotyczą zwykle właśnie takiego badania.

W ciąży postępowanie bywa różne. Brytyjskie zalecenia z 2022 roku dopuszczają badanie niezależnie od posiłku, bo to właśnie po jedzeniu stężenie jest najwyższe i najlepiej oddaje ryzyko dla dziecka. W Polsce wielu lekarzy nadal zleca badanie na czczo. Stosuj się do wskazówek lekarza prowadzącego ciążę i przy kolejnych pobraniach staraj się zachować te same warunki.

To badanie laboratoryjne nie jest tak powszechne jak próby wątrobowe, ale w Szczecinie oznacza je wiele laboratoriów, a część punktów pobrań wysyła próbki do laboratorium zewnętrznego. Wynik bywa wtedy gotowy po 1–3 dniach roboczych – przy ciąży warto zapytać w punkcie, jak szybko przyjdzie.

Normy kwasów żółciowych i progi w ciąży

Stężenie kwasów żółciowych podaje się w mikromolach na litr (µmol/l). U większości dorosłych na czczo wynosi ono do około 10 µmol/l, choć niektóre laboratoria podają niższą granicę, np. 6–8 µmol/l. Zawsze rozstrzyga zakres referencyjny wydrukowany przez laboratorium, które wykonało badanie, bo laboratoria stosują różne metody.

W ciąży o cholestazie ciężarnych myśli się zwykle przy świądzie i stężeniu kwasów żółciowych co najmniej około 10 µmol/l na czczo. Brytyjskie zalecenia przyjmują wyższy próg – 19 µmol/l przy badaniu niezależnie od posiłku. Postać ciężką rozpoznaje się zwykle od około 40 µmol/l, a stężenie 100 µmol/l i więcej wiąże się z największym ryzykiem dla dziecka i wymaga szczególnie ścisłej opieki.

Wynik zawsze ocenia lekarz razem z objawami i innymi badaniami laboratoryjnymi, zwłaszcza aktywnością ALT i AST. Pojedynczy wynik z laboratorium w normie u kobiety ze świądem nie wyklucza cholestazy, bo stężenie może rosnąć w kolejnych tygodniach – dlatego badanie często się powtarza.

Podwyższone kwasy żółciowe – co mogą oznaczać

W ciąży najczęstszą przyczyną jest wewnątrzwątrobowa cholestaza ciężarnych. Dotyczy w Polsce około 1 na 100 ciąż, częściej w ciąży mnogiej, po zapłodnieniu pozaustrojowym i u kobiet, u których cholestaza wystąpiła wcześniej lub w rodzinie. Hormony ciążowe utrudniają wtedy wydzielanie żółci, a kwasy żółciowe gromadzą się we krwi, wywołując świąd. Choroba mija zwykle w ciągu kilku tygodni po porodzie.

Dla matki cholestaza ciężarnych jest zwykle uciążliwa, ale niegroźna, choć w badaniach laboratoryjnych często towarzyszy jej wzrost aminotransferaz. Wysokie stężenie kwasów żółciowych zwiększa jednak ryzyko przedwczesnego porodu, smółki w płynie owodniowym i – przy bardzo wysokich wartościach – obumarcia płodu. Dlatego kobieta z cholestazą jest pod ścisłą opieką, a lekarze ustalają leczenie i termin porodu na podstawie kolejnych badań laboratoryjnych.

Poza ciążą podwyższone kwasy żółciowe spotyka się w chorobach wątroby: wirusowych i alkoholowych zapaleniach, marskości, pierwotnym żółciowym i stwardniającym zapaleniu dróg żółciowych, a także przy niedrożności dróg żółciowych, np. przez kamień lub guz. W takich sytuacjach zwykle nieprawidłowe są też bilirubina całkowita, fosfataza zasadowa i GGTP. Lekko podwyższony wynik po posiłku u zdrowej osoby nie ma znaczenia.

Obniżone kwasy żółciowe – czy ma znaczenie

Niskie stężenie kwasów żółciowych we krwi nie ma znaczenia diagnostycznego i nie wymaga dalszych badań laboratoryjnych. Większość laboratoriów nie podaje nawet dolnej granicy normy. Wynik bliski zera jest u zdrowej osoby na czczo zupełnie prawidłowy.

Kwasy żółciowe na NFZ i prywatnie

W ciąży badanie zleca lekarz prowadzący ciążę – ginekolog-położnik – jeśli pojawia się świąd lub nieprawidłowe próby wątrobowe. Poza ciążą zleca je zwykle hepatolog lub gastroenterolog w ramach diagnostyki chorób wątroby. Prywatnie to badanie laboratoryjne można wykonać bez skierowania w wielu laboratoriach. Kwasy żółciowe bywają też częścią szerszych badań laboratoryjnych w ciąży zlecanych przy niepokojących objawach.

Na wizytę zabierz wynik kwasów żółciowych razem z próbami wątrobowymi i wcześniejszymi badaniami laboratoryjnymi. W ciąży warto zanotować, od kiedy trwa świąd, gdzie jest najsilniejszy i czy nasila się w nocy. Jeśli kolejne badania wykonujesz w różnych laboratoriach, zaznacz to lekarzowi – metody bywają różne, więc najlepiej powtarzać oznaczenie w tym samym laboratorium.

Świąd w ciąży i inne objawy – kiedy pilnie do lekarza

W ciąży pilnie skontaktuj się z lekarzem lub zgłoś się do szpitalnej izby przyjęć, jeśli pojawi się silny świąd, zwłaszcza dłoni i stóp, żółtaczka, ciemny mocz, jasne stolce, a szczególnie jeśli zauważysz mniej ruchów dziecka. Zmniejszenie ruchów płodu zawsze wymaga natychmiastowej oceny, niezależnie od wyników badań laboratoryjnych.

Poza ciążą pilnej pomocy na SOR lub pod numerem 112 wymagają żółtaczka z gorączką i dreszczami, silny ból brzucha, splątanie albo krwawienia u osoby z chorobą wątroby.