ALT – aminotransferaza alaninowa

Czym jest ALT i co mierzy to badanie

ALT, czyli aminotransferaza alaninowa, to enzym – białko, które przyspiesza reakcje chemiczne w komórkach. Najwięcej ALT znajduje się w komórkach wątroby, czyli hepatocytach. Enzym bierze tam udział w przemianie aminokwasów, z których organizm buduje białka i czerpie energię. Mniejsze ilości ALT są – jak pokazują badania laboratoryjne tkanek – w nerkach, mięśniach szkieletowych i w sercu, ale to wątroba jest głównym źródłem enzymu we krwi.

W zdrowym organizmie do krwi przedostaje się tylko niewielka ilość ALT, bo komórki wątroby stale się odnawiają. Gdy hepatocyty są uszkadzane – przez wirusa, alkohol, leki, otłuszczenie czy niedokrwienie – enzym wydostaje się z nich w większej ilości. Badanie laboratoryjne ALT polega więc na zmierzeniu, ile enzymu krąży we krwi. Im wyższy wynik, tym zwykle więcej komórek wątroby ulega w danej chwili uszkodzeniu, choć sama liczba nie mówi, jaka jest tego przyczyna.

ALT uchodzi za najbardziej swoisty dla wątroby enzym z tak zwanych prób wątrobowych. Dlatego to właśnie od niego większość lekarzy zaczyna ocenę tego narządu, a laboratoria wykonują to oznaczenie codziennie, często w ciągu kilku godzin od pobrania.

Kiedy lekarz zleca oznaczenie ALT

ALT oznacza się zarówno przy objawach, jak i profilaktycznie, a laboratoria wykonują je w ramach najprostszego badania krwi. Często jest częścią okresowych badań laboratoryjnych u dorosłych, razem z morfologią, glukozą i lipidogramem. Wchodzi też w skład pakietu próby wątrobowe, w którym ocenia się kilka enzymów i bilirubinę jednocześnie.

• zmęczenie bez wyraźnej przyczyny, brak apetytu, nudności, uczucie pełności lub ból pod prawym łukiem żebrowym,
• zażółcenie skóry lub białek oczu, ciemny mocz, jasny stolec, świąd skóry,
• podejrzenie wirusowego zapalenia wątroby, kontakt z osobą zakażoną, przebyte transfuzje lub zabiegi,
• nadwaga, otyłość, cukrzyca typu 2, wysoki cholesterol – sprzyjają stłuszczeniu wątroby,
• regularne picie alkoholu,
• leczenie lekami, które mogą obciążać wątrobę (część leków przeciwgrzybiczych, przeciwpadaczkowych, przeciwgruźliczych, statyn, metotreksat) – wtedy ALT kontroluje się okresowo,
• kontrola przebiegu znanej choroby wątroby – wtedy badania laboratoryjne powtarza się co kilka miesięcy.

Jak przygotować się do badania ALT i jak wygląda pobranie

ALT oznacza się w surowicy, czyli płynnej części krwi, więc jest to zwykłe badanie krwi z żyły w zgięciu łokcia. Pobranie trwa kilka minut. W Szczecinie wykonuje je praktycznie każdy punkt pobrań, a próbka trafia do laboratorium tego samego dnia.

Choć ALT nie zmienia się mocno po jednym posiłku, większość laboratoriów w Polsce zaleca przyjście na czczo i rano. Dzięki temu wynik można porównać z innymi oznaczeniami wykonanymi w tej samej próbce, na przykład z glukozą czy cholesterolem. Ważniejsze od posiłku są: ciężki wysiłek fizyczny, alkohol i leki. Kilka dni intensywnego treningu może podnieść ALT, bo część enzymu pochodzi z mięśni.

U dzieci przygotowanie do tego badania laboratoryjnego jest podobne, ale okres bez jedzenia skraca się zgodnie z zaleceniem lekarza lub laboratorium – niemowląt nie głodzi się długo. Warto zabrać ze sobą wcześniejsze wyniki badań laboratoryjnych, bo przy ALT najwięcej mówi porównanie w czasie.

Normy ALT i jak czytać wynik

Aktywność ALT podaje się w jednostkach na litr (U/l, czasem zapisywane IU/l). U większości dorosłych górna granica normy wynosi około 35 U/l u kobiet i około 45 U/l u mężczyzn. Niektóre laboratoria stosują jednak niższe progi, a różne laboratoria korzystają też z odmiennych odczynników, ponieważ nowsze zalecenia wskazują, że u zdrowych, szczupłych osób ALT jest zwykle wyraźnie niższe. Dlatego zawsze rozstrzyga zakres referencyjny wydrukowany obok wyniku przez laboratorium, które wykonało oznaczenie.

Lekarze często opisują wynik jako wielokrotność górnej granicy normy. Wynik nieznacznie podwyższony to mniej niż dwukrotność normy, umiarkowanie – dwu- do pięciokrotność, a znacznie podwyższony – powyżej pięcio- lub dziesięciokrotności. Takie ujęcie ułatwia porównanie wyników z różnych laboratoriów, które stosują różne metody.

Pojedynczy, lekko podwyższony wynik nie jest powodem do niepokoju. ALT waha się z dnia na dzień nawet o kilkadziesiąt procent, a wyniki z dwóch laboratoriów mogą się nieco różnić. Zwykle lekarz zaleca powtórzenie badania laboratoryjnego po kilku tygodniach i dołożenie innych parametrów, takich jak aktywność AST czy enzym GGTP.

Podwyższone ALT – możliwe przyczyny

Najczęstszą przyczyną lekko lub umiarkowanie podwyższonego ALT w Polsce jest stłuszczenie wątroby związane z nadwagą, insulinoopornością i cukrzycą. Obecnie nazywa się je stłuszczeniową chorobą wątroby związaną z zaburzeniami metabolicznymi. Przez lata nie daje objawów, a podwyższone w badaniach laboratoryjnych ALT bywa pierwszym sygnałem, że warto zadbać o masę ciała, dietę i ruch.

Innymi ważnymi przyczynami są: alkoholowa choroba wątroby, przewlekłe wirusowe zapalenie wątroby typu B i C, uszkodzenie polekowe, a rzadziej choroby autoimmunologiczne wątroby, hemochromatoza (nadmiar żelaza w organizmie), choroba Wilsona (nadmiar miedzi) czy celiakia. Przy przewlekle podwyższonym ALT lekarz zwykle zleca antygen HBsAg i przeciwciała anty-HCV, a także USG jamy brzusznej.

Bardzo wysokie ALT, na przykład kilkaset lub kilka tysięcy U/l, pojawia się w ostrym wirusowym zapaleniu wątroby, po zatruciu (w tym przedawkowaniu paracetamolu lub zatruciu grzybami) oraz przy nagłym niedokrwieniu wątroby, na przykład we wstrząsie. Taki wynik wymaga pilnej oceny lekarskiej, a laboratorium często samo informuje o nim zlecającego jako o wyniku krytycznym.

Przejściowy wzrost ALT zdarza się też po intensywnym wysiłku, po urazie mięśni, w trakcie infekcji wirusowej (np. mononukleozy) i po niektórych lekach. Nie każdy podwyższony wynik oznacza chorobę wątroby, dlatego tak ważne jest powtórzenie badania laboratoryjnego i ocena całości.

Niskie ALT – czy ma znaczenie

Wynik poniżej dolnej granicy normy lub bardzo niski zwykle nie ma znaczenia klinicznego i nie wymaga dalszej diagnostyki. W badaniach laboratoryjnych niskie ALT spotyka się u osób starszych, szczupłych, z małą masą mięśniową oraz przy niedoborze witaminy B6, która jest potrzebna do działania enzymu. Wiele laboratoriów w ogóle nie podaje dolnej granicy dla ALT, bo z punktu widzenia lekarza liczy się przede wszystkim wynik podwyższony.

Warto pamiętać, że prawidłowe ALT nie wyklucza choroby wątroby. W zaawansowanej marskości, gdy zdrowych komórek jest już niewiele, aktywność enzymu może być w normie. Dlatego przy podejrzeniu przewlekłej choroby lekarz patrzy także na stężenie bilirubiny, albuminę, płytki krwi i czas krzepnięcia.

ALT na NFZ i prywatnie, czas oczekiwania na wynik

ALT należy do badań, które lekarz rodzinny może zlecić na NFZ ze skierowaniem w ramach podstawowej opieki zdrowotnej. Zlecają to badanie krwi także internista, gastroenterolog, hepatolog i lekarze innych specjalności. Bez skierowania badanie można wykonać prywatnie w punkcie pobrań – większość laboratoriów oznacza ALT na miejscu, a wynik bywa dostępny jeszcze tego samego dnia, często w aplikacji lub przez internet.

Z wynikiem warto pójść do lekarza, jeśli przekracza normę, nawet nieznacznie, a zwłaszcza gdy towarzyszą mu objawy. Zabierz ze sobą listę leków i suplementów, informację o ilości wypijanego alkoholu oraz wcześniejsze badania laboratoryjne, nawet jeśli pochodzą z innego laboratorium. Lekarz oceni, czy wystarczy powtórzenie oznaczenia, czy potrzebna jest szersza diagnostyka.

Kiedy z wynikiem ALT pilnie do lekarza

Pilnej konsultacji wymaga ALT przekraczające kilkukrotnie normę, zwłaszcza powyżej dziesięciokrotności, a także każdy podwyższony wynik połączony z żółtaczką, silnym bólem brzucha, wymiotami, splątaniem, sennością, krwawieniami lub siniakami bez urazu. Takie objawy mogą świadczyć o ostrej niewydolności wątroby – wtedy trzeba zgłosić się na SOR lub zadzwonić pod 112.

Bez zwłoki należy też skontaktować się z lekarzem, gdy ALT wzrośnie po rozpoczęciu nowego leku. Nie przerywaj jednak leczenia na własną rękę – decyzję o odstawieniu lub zmianie leku podejmuje lekarz po ocenie badań laboratoryjnych.