Fosfataza alkaliczna

Czym jest fosfataza alkaliczna i skąd pochodzi

Fosfataza alkaliczna, nazywana też fosfatazą zasadową i skracana do ALP, to grupa enzymów, które odczepiają reszty fosforanowe od różnych związków. Najlepiej działają w środowisku zasadowym – stąd nazwa, którą laboratoria często skracają na wydrukach do ALP lub FAL. Występują w wielu tkankach, ale do krwi trafiają głównie z czterech źródeł: z wątroby i dróg żółciowych, z kości, z jelit oraz, u kobiet w ciąży, z łożyska.

W wątrobie ALP znajduje się w komórkach wyściełających drobne drogi żółciowe. Gdy odpływ żółci jest utrudniony, wątroba wytwarza więcej enzymu, który przedostaje się do krwi. W kościach fosfatazę wytwarzają osteoblasty, czyli komórki budujące nową tkankę kostną. Dlatego aktywność ALP rośnie, gdy kości intensywnie się przebudowują – w okresie wzrostu, po złamaniu i w niektórych chorobach kości.

Badanie laboratoryjne fosfatazy alkalicznej mierzy całkowitą aktywność enzymu ze wszystkich źródeł. Wynik nie mówi więc sam z siebie, czy problem dotyczy wątroby, czy kości. Do tego służą dodatkowe badania laboratoryjne – przede wszystkim oznaczenie GGTP, a w razie potrzeby rozdział izoenzymów, który wykonują tylko niektóre laboratoria.

Kiedy wykonuje się badanie fosfatazy alkalicznej

ALP jest stałym składnikiem pakietu próby wątrobowe i wielu przeglądowych badań laboratoryjnych. To proste badanie krwi lekarz zleca również przy podejrzeniu chorób kości i zaburzeń gospodarki wapniowo-fosforanowej.

• objawy zastoju żółci: świąd skóry, żółtaczka, ciemny mocz, odbarwione stolce,
• ból w prawym podżebrzu, podejrzenie kamicy żółciowej lub choroby dróg żółciowych,
• kontrola chorób wątroby, w tym pierwotnego żółciowego zapalenia dróg żółciowych,
• bóle kości, częste złamania, deformacje kości, podejrzenie choroby Pageta,
• podejrzenie niedoboru witaminy D, krzywicy u dzieci lub rozmiękania kości (osteomalacji) u dorosłych,
• nadczynność przytarczyc i nieprawidłowe stężenie wapnia,
• ocena chorych na nowotwory, u których podejrzewa się przerzuty do kości lub wątroby.

Jak przygotować się do oznaczenia ALP

ALP oznacza się w surowicy, więc jest to zwykłe badanie krwi z żyły. Laboratoria zalecają, by przyjść na czczo i rano. Ma to uzasadnienie: u osób z grupą krwi 0 i B po tłustym posiłku do krwi trafia więcej fosfatazy jelitowej, co może przejściowo podnieść wynik. Wodę można pić, a leki stałe przyjmuj zgodnie z zaleceniem lekarza.

Na wynik wpływają także leki, między innymi niektóre leki przeciwpadaczkowe i część antybiotyków. Pobranie krwi do probówki z niewłaściwym środkiem przeciwkrzepliwym (np. przeznaczonej do morfologii) zaniża wynik – dlatego personel laboratorium dobiera odpowiednie probówki. W Szczecinie badanie wykonuje większość punktów pobrań.

U dzieci nie trzeba długo głodzić – okres bez jedzenia ustala się z lekarzem. Najważniejsze, by laboratorium znało wiek dziecka, bo normy dla dzieci są wielokrotnie wyższe niż u dorosłych.

Normy fosfatazy alkalicznej – dorośli, dzieci, ciąża

Aktywność ALP podaje się w jednostkach na litr (U/l). U większości dorosłych zakres referencyjny wynosi około 40–130 U/l, choć poszczególne laboratoria podają nieco inne wartości, zależnie od metody, płci i wieku. Zawsze rozstrzyga zakres wydrukowany obok wyniku przez laboratorium, które wykonało badanie.

U dzieci i nastolatków fosfataza alkaliczna jest fizjologicznie wysoka – nawet dwu-, trzy- lub czterokrotnie wyższa niż u dorosłych – bo ich kości szybko rosną. Najwyższe wartości obserwuje się w okresie skoku wzrostu w czasie dojrzewania. Taki wynik jest zdrowy i oczekiwany, o ile mieści się w normie dla wieku podanej przez laboratorium.

W ciąży, zwłaszcza w trzecim trymestrze, łożysko wytwarza własną fosfatazę, więc całkowita aktywność ALP może wzrosnąć nawet dwukrotnie. Wzrost łagodnie zaznacza się też po menopauzie, gdy przyspiesza przebudowa kości, co widać w badaniach laboratoryjnych kobiet po 50. roku życia. Lekarz interpretuje wynik badania laboratoryjnego, biorąc te sytuacje pod uwagę.

Podwyższona fosfataza alkaliczna – co może oznaczać

Jeśli równocześnie z ALP podwyższone jest GGTP, źródłem enzymu jest najpewniej wątroba lub drogi żółciowe. Do takich przyczyn należą: kamica przewodowa, zapalenie dróg żółciowych, pierwotne żółciowe zapalenie dróg żółciowych, pierwotne stwardniające zapalenie dróg żółciowych, polekowe uszkodzenie wątroby z zastojem żółci, guzy lub przerzuty w wątrobie oraz guzy trzustki uciskające drogi żółciowe. Często rośnie wtedy również bilirubina we krwi.

Gdy GGTP jest prawidłowe, a ALP podwyższona, częściej chodzi o kości. Przyczyną bywa gojące się złamanie, niedobór witaminy D z rozmiękaniem kości, nadczynność przytarczyc, choroba Pageta, przerzuty nowotworowe do kości lub niektóre nowotwory kości. W takiej sytuacji lekarz ocenia także stężenie wapnia, witaminę D i parathormon, a czasem zleca scyntygrafię lub RTG kości. Takie badania laboratoryjne i obrazowe zwykle wystarczają, by odróżnić niegroźne gojenie złamania od choroby wymagającej leczenia.

Istnieje też łagodna, przejściowa hiperfosfatazemia u małych dzieci – ALP wzrasta wtedy nawet kilkunastokrotnie, zwykle po infekcji, i samoistnie wraca do normy w ciągu kilku miesięcy. Rozpoznaje ją lekarz po wykluczeniu innych przyczyn i kolejnych badaniach laboratoryjnych.

Obniżona fosfataza alkaliczna – możliwe przyczyny

Niska ALP zdarza się rzadziej i bywa przeoczana. Może towarzyszyć niedożywieniu, niedoborowi cynku lub magnezu, niedoczynności tarczycy, ciężkiej niedokrwistości, a także stosowaniu niektórych leków hormonalnych. Przejściowo obniżony wynik badania laboratoryjnego obserwuje się po przetoczeniu krwi i po operacjach z krążeniem pozaustrojowym.

Utrzymująca się, wyraźnie niska ALP u dziecka lub dorosłego z bólami kości, złamaniami, przedwczesną utratą zębów mlecznych lub osłabieniem mięśni może wskazywać na hipofosfatazję. To rzadka choroba genetyczna, w której zaburzona jest mineralizacja kości. Rozpoznanie wymaga specjalistycznych badań laboratoryjnych i konsultacji z endokrynologiem lub genetykiem.

Fosfataza alkaliczna na NFZ i prywatnie

Fosfatazę alkaliczną może zlecić na NFZ lekarz rodzinny. Zlecają ją także internista, gastroenterolog, hepatolog, endokrynolog, reumatolog i onkolog. Prywatnie badanie jest dostępne bez skierowania w każdym laboratorium, a wynik zwykle otrzymasz tego samego lub następnego dnia roboczego.

Na wizytę zabierz wyniki innych prób wątrobowych, a jeśli je masz – wapnia, fosforu i witaminy D. Powiedz lekarzowi o niedawnych złamaniach, ciąży i przyjmowanych lekach. Pomocne są też wcześniejsze badania laboratoryjne z tego samego laboratorium, bo pozwalają ocenić trend.

Kiedy z wynikiem ALP pilnie do lekarza

Na SOR trzeba się zgłosić, gdy wysokiej fosfatazie alkalicznej towarzyszą: gorączka z dreszczami, żółtaczka i silny ból brzucha w prawym podżebrzu. Taki zestaw objawów może świadczyć o ostrym zapaleniu dróg żółciowych, które wymaga pilnego leczenia w szpitalu.

Bez nagłych objawów wysoki wynik tego badania krwi nie jest stanem alarmowym, ale nie odkładaj wizyty. Szczególnie szybko – w ciągu kilku dni – warto skonsultować wynik, jeśli towarzyszą mu niezamierzona utrata masy ciała, nocne bóle kości lub świąd skóry.