Lipaza

Czym jest lipaza i co pokazuje to badanie

Lipaza to enzym, który rozkłada tłuszcze z pożywienia na mniejsze cząsteczki – glicerol i kwasy tłuszczowe – tak, by jelito mogło je wchłonąć. Najwięcej lipazy wytwarza trzustka, która wydziela ją wraz z sokiem trzustkowym do dwunastnicy. Niewielkie ilości tego enzymu powstają też w języku, żołądku, wątrobie i jelitach, ale to lipaza trzustkowa jest mierzona w rutynowym badaniu krwi.

U zdrowej osoby do krwi przenika bardzo mało lipazy. Gdy trzustka ulega zapaleniu lub uszkodzeniu, komórki pękają, a enzym w dużych ilościach przedostaje się do krwiobiegu. Badanie laboratoryjne lipazy mierzy właśnie jej aktywność w surowicy. Bardzo wysoki wynik u osoby z typowym bólem brzucha mocno przemawia za ostrym zapaleniem trzustki.

W porównaniu z amylazą lipaza jest bardziej swoista dla trzustki i dłużej pozostaje podwyższona. Dlatego obecne europejskie i amerykańskie zalecenia wskazują ją jako badanie laboratoryjne pierwszego wyboru przy podejrzeniu ostrego zapalenia trzustki, a większość laboratoriów szpitalnych oznacza ją całodobowo.

Kiedy wykonuje się oznaczenie lipazy

Lipazę w badaniach laboratoryjnych ocenia się przede wszystkim w nagłych sytuacjach, na SOR i w szpitalu, ale także planowo w poradni. Najczęstsze wskazania do tego badania laboratoryjnego to:

• nagły, silny ból w nadbrzuszu, często opasujący lub promieniujący do pleców, z nudnościami i wymiotami,
• ból brzucha u osoby z kamicą żółciową, po alkoholu lub po bardzo obfitym, tłustym posiłku,
• kontrola po zabiegach endoskopowych na drogach żółciowych i trzustce,
• ocena powikłań przewlekłego zapalenia trzustki,
• bardzo wysokie triglicerydy, które mogą wywołać zapalenie trzustki,
• niejasne, przewlekłe dolegliwości brzuszne, gdy lekarz chce wykluczyć chorobę trzustki.

Jak przygotować się do badania lipazy

Lipazę oznacza się w surowicy krwi żylnej – to zwykłe badanie krwi, które laboratoria wykonują na tych samych analizatorach co próby wątrobowe. Przy ostrym bólu brzucha nie ma żadnego przygotowania: krew pobiera się natychmiast, a laboratorium szpitalne podaje wynik zwykle w ciągu godziny lub dwóch.

Jeśli badanie jest planowe, większość laboratoriów zaleca przyjście rano, na czczo. Na dzień lub dwa przed pobraniem warto zrezygnować z alkoholu i bardzo tłustych potraw. Leków przyjmowanych na stałe nie odstawiaj samodzielnie, ale powiedz o nich lekarzowi – niektóre leki stosowane w cukrzycy i inne mogą wpływać na trzustkę lub sam wynik.

U dzieci obowiązują podobne zasady przygotowania do badań laboratoryjnych. Ostre zapalenie trzustki jest u nich rzadsze, ale zdarza się – np. po urazie brzucha, w przebiegu infekcji wirusowych lub chorób dróg żółciowych. W Szczecinie lipazę oznacza większość laboratoriów, a przy nagłych objawach badanie wykonuje się w szpitalu.

Normy lipazy i zasada trzykrotności

Aktywność lipazy podaje się w jednostkach na litr (U/l). Zakresy referencyjne bardzo różnią się między laboratoriami, bo laboratoria używają różnych metod. Przy wielu współczesnych metodach górna granica normy wynosi około 60–70 U/l, ale przy innych może sięgać nawet 160–300 U/l. Dlatego liczba sama w sobie niewiele mówi – zawsze trzeba porównać ją z zakresem wydrukowanym przez laboratorium, które wykonało oznaczenie.

Lekarze posługują się zasadą trzykrotności. Ostre zapalenie trzustki rozpoznaje się, gdy spełnione są co najmniej dwa z trzech warunków: typowy ból brzucha, lipaza (lub amylaza) co najmniej trzykrotnie powyżej górnej granicy normy oraz zmiany typowe dla zapalenia w tomografii, rezonansie lub USG. Mniejsze podwyższenia lipazy w badaniach laboratoryjnych są częste i mają wiele innych przyczyn.

Lipaza rośnie w ciągu kilku godzin od początku zapalenia, osiąga szczyt po około dobie i może pozostawać podwyższona przez 8–14 dni. To dłużej niż amylaza we krwi, dlatego lipaza jest szczególnie przydatna u osób, które zgłaszają się do lekarza po kilku dniach od początku bólu. Wysokość wyniku nie świadczy natomiast o ciężkości choroby – o tym decydują stan chorego, inne badania laboratoryjne i obrazowe.

Podwyższona lipaza – możliwe przyczyny

Najważniejszą przyczyną wysokiej lipazy jest ostre zapalenie trzustki. W Polsce wywołują je najczęściej kamienie żółciowe, które blokują ujście przewodu trzustkowego, oraz alkohol. Rzadsze przyczyny to bardzo wysokie triglicerydy we krwi, wysoki wapń we krwi, niektóre leki, uraz brzucha, zabiegi endoskopowe, infekcje i choroby autoimmunologiczne.

Umiarkowanie podwyższoną lipazę spotyka się też w przewlekłej niewydolności nerek (nerki wolniej usuwają enzym), w niedrożności lub niedokrwieniu jelit, perforacji wrzodu, zapaleniu pęcherzyka żółciowego, cukrzycowej kwasicy ketonowej, a także po niektórych lekach. W takich przypadkach lipaza zwykle nie przekracza trzykrotności normy, choć bywają wyjątki – dlatego wynik badania laboratoryjnego zawsze ocenia się razem z objawami i wywiadem.

Rzadko spotyka się makrolipazemię – niegroźne połączenie enzymu z białkami krwi, które daje trwale podwyższony wynik bez choroby. Gdy lipaza jest podwyższona bez objawów, lekarz zwykle zaleca powtórzenie badania laboratoryjnego, ocenę czynności nerek i badanie obrazowe trzustki.

Obniżona lipaza – czy ma znaczenie

Niski wynik lipazy w surowicy zwykle nie ma znaczenia i nie jest używany do diagnozy. Bywa obserwowany w zaawansowanym przewlekłym zapaleniu trzustki i w mukowiscydozie, gdy zniszczona trzustka produkuje mało enzymów. Do oceny, czy trzustka wytwarza wystarczająco dużo enzymów trawiennych, służy jednak inne badanie laboratoryjne – elastaza trzustkowa w kale. Wiele laboratoriów nie podaje w ogóle dolnej granicy normy lipazy.

Lipaza na NFZ i prywatnie – gdzie i jak szybko

Lipazę zleca lekarz w ramach diagnostyki bólu brzucha i chorób trzustki – najczęściej lekarz na SOR, chirurg, gastroenterolog lub internista. W szpitalu badanie jest wykonywane rutynowo przy ostrym bólu brzucha. Prywatnie to badanie laboratoryjne można wykonać bez skierowania w większości laboratoriów, a wynik planowego badania jest zwykle gotowy tego samego lub następnego dnia.

Jeśli masz jedynie lekko podwyższony wynik i nie masz objawów, umów się na wizytę do lekarza rodzinnego lub gastroenterologa. Zabierz wyniki z laboratorium, w tym próby wątrobowe, kreatyninę i triglicerydy, a także listę leków i informację o spożyciu alkoholu.

Kiedy z bólem brzucha pilnie do lekarza

Silny, ciągły ból w górnej części brzucha promieniujący do pleców, uporczywe wymioty, gorączka, przyspieszone tętno, duszność, zażółcenie skóry, osłabienie lub zawroty głowy wymagają natychmiastowej pomocy. Zgłoś się na SOR lub zadzwoń pod 112 – ostre zapalenie trzustki może przebiegać ciężko i wymaga leczenia w szpitalu.

Przy takich objawach nie wykonuj badań laboratoryjnych prywatnie w laboratorium i nie czekaj na wynik w domu. Lipazę i inne badania krwi wykonuje się wtedy na miejscu, w szpitalnym laboratorium, razem z badaniem lekarskim i USG.